Moral Education'dan The Elementary Forms of Religious Life'a, Emile Durkheim'da Ahlak, Din ve Toplum

Morality, Religion, and Society in Emile Durkheim: From Moral Education to The Elementary Forms of Religious Life
Author:

Number of pages:
4981-5024
Language:
İngilizce
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 3
%>

Abstract

Bu çalışma, Emile Durkheim'ın Moral Education ile The Elementary Forms of Religious Life adlı eserleri arasındaki teorik ilişkiyi, onun seküler ahlak modeli ile kutsal sosyolojisi arasındaki görünür gerilim ekseninde incelemektedir. Araştırmanın temel sorusu, bu iki eserin Durkheim'ın düşüncesinde bir kopuşu mu yoksa modern toplumun ahlaki temellerini konu alan tek bir entelektüel projenin birbirini izleyen aşamalarını mı temsil ettiğidir. Çalışma, nitel araştırma yaklaşımı içinde doküman analizi yöntemiyle yürütülmüş; Durkheim'ın başlıca eserleri ile klasik ve çağdaş yorum literatürü tematik ve karşılaştırmalı bir okumaya tabi tutulmuştur. Analiz, Durkheim'ın ahlak ile dini aynı epistemolojik zeminde, toplumsal olgular olarak konumlandırdığını ortaya koymaktadır. Bu temelde seküler ahlak, kutsalın reddi olarak değil; modern toplumun kolektif idealleri çerçevesinde yeniden biçimlendirilmesi olarak belirmekte, dolayısıyla sekürleşme kutsalın ortadan kalkması değil dönüşmesi anlamına gelmektedir. Bu çerçevede çalışma, literatürde baskın olan “kopuş tezi”ne karşı çıkarak, iki eser arasında bir çelişki değil teorik bir derinleşme bulunduğunu savunmaktadır; zira her iki eserde de ahlaki otorite, bireyi aşan aynı kolektif kaynakta temellenmektedir. Bulgular ayrıca mekanik ve organik dayanışma, kolektif bilinç ve kolektif temsiller kavramları aracılığıyla ahlak ile dinin ortak toplumsal kökenini; ahlaki bireycilik ile kolektif bağlılığın ise birbirinin karşıtı değil tamamlayıcısı olduğunu göstermektedir. Çalışma, söz konusu iki eserin tek ve sürekli bir projenin aşamaları olduğu ve Durkheim'ın toplumu yalnızca bir örgütlenme biçimi olarak değil, ortak değerler ve kolektif temsiller aracılığıyla kendini yeniden üreten ahlaki ve sembolik bir gerçeklik olarak kavradığı sonucuna ulaşmakta; Durkheimcı çerçevenin sivil din, kolektif bellek ve ulusal kimliği anlamada hâlâ verimli olduğunu ortaya koymaktadır.

Keywords

Abstract

This study examines the theoretical relationship between Emile Durkheim's Moral Education and The Elementary Forms of Religious Life along the axis of the apparent tension between his model of secular morality and his sociology of the sacred. The central question of the research is whether these two works represent a rupture in Durkheim's thought or successive stages of a single intellectual project concerned with the moral foundations of modern society. The study was conducted with a qualitative research approach using the document analysis method; Durkheim's principal works, together with the classical and contemporary interpretive literature, were subjected to a thematic and comparative reading. The analysis reveals that Durkheim situates morality and religion on the same epistemological ground, as social facts. On this basis, secular morality emerges not as a rejection of the sacred but as its reformulation within the collective ideals of modern society; accordingly, secularization signifies not the disappearance of the sacred but its transformation. Within this framework, the study challenges the “rupture thesis” dominant in the literature and argues that there is not a contradiction but a theoretical deepening between the two works, since in both of them moral authority is grounded in the same collective source that transcends the individual. Through the concepts of mechanical and organic solidarity, collective consciousness, and collective representations, the findings further reveal the common social origin of morality and religion, and show that moral individualism and collective attachment are complementary rather than opposed to each other. The study concludes that the two works are stages of one continuous project and that Durkheim conceived of society not merely as a form of organization but as a moral and symbolic reality that reproduces itself through shared values and collective representations; it thus demonstrates that the Durkheimian framework remains productive for understanding civil religion, collective memory, and national identity.

Keywords

Sociology of Religion, Emile Durkheim, Secular Morality, The Sacred, Collective Consciousness, Social Solidarity.

Structured Abstract:

Emile Durkheim (1858–1917) developed a comprehensive intellectual project aimed at understanding the moral, religious, and social order of modern society. At its center lie two phenomena that converge on a single ground in his thought: morality and religion. The hinge connecting them is the concept of the sacred, since Durkheim grounds both moral and religious authority in the same source—the sacredness of society's collective existence. This study examines Durkheim's conception of the sacred along the trajectory from Moral Education to The Elementary Forms of Religious Life. Its guiding question is not whether the sacred persists in modern society—Durkheim's texts agree that it does—but in what mode it persists. The study argues that Durkheim's statements on this point are open to at least three readings that the interpretive literature frequently conflates, and that distinguishing and weighing them yields a more coherent account. Rather than claiming a new discovery about an extensively studied thinker, it aims at a modest but specific contribution: to disentangle the three readings, expose their tensions, and assess each for its fidelity to Durkheim's own texts.

The study situates itself within the broad interpretive literature on Durkheim, including the work of scholars such as Lukes, Giddens, Bellah, Cipriani, Pickering, Tiryakian, Aron, and Prus. A recurring issue in this literature concerns the relation between Durkheim's two works and the place of the sacred in modern society; yet the different readings of the sacred's future are often used interchangeably, and the distinctions among them are rarely drawn explicitly. The study locates its contribution precisely in this gap. It treats the multiplicity of readings not as a defect in Durkheim but as a feature of the readings themselves—readings that, once disentangled, reveal a coherent position. It deliberately brackets the broader debate on secularization theory, confining itself to the internal logic of Durkheim's texts.

The study employs a qualitative research design based on document analysis, a technique involving the systematic reading, interpretation, and comparison of written sources. The primary corpus consists of Durkheim's principal works—chiefly Moral Education and The Elementary Forms of Religious Life, together with The Division of Labor in Society, The Rules of Sociological Method, Education and Sociology, and his early philosophy lectures. The secondary corpus comprises the principal interpretive literature, used not as evidence of Durkheim's own view but as representing the different readings to be assessed. Texts were selected by an explicit relevance criterion—direct bearing on the sacred, morality, religion, or solidarity. Concepts such as the sacred, the sacred–profane distinction, collective consciousness, collective representations, collective effervescence, moral authority, the moral ideal, secular morality, and functional equivalent were established as an explicit coding frame; each was first reconstructed within the work where it is most fully developed and then traced across the other works. The analytic core is the assessment of the three readings against three explicit fidelity criteria: whether a reading preserves both the social function and the sacred quality of the sacred; whether it is consistent with Durkheim's mechanism for the reproduction of the sacred; and whether it accords with Durkheim's own examples, notably the sacralization of the nation, liberty, and revolution during the French Revolution. Resting entirely on the interpretation of published texts, the procedure is in principle replicable.

The analysis establishes that, for Durkheim, the source of the sacred is the collective existence of society, which is also why morality and religion share a common ground: moral and religious authority alike are nourished by the sacredness of society. The form of solidarity—mechanical or organic—determines the content of the sacred but not its collective source. In Moral Education the sacred operates implicitly, as Durkheim grounds secular morality in a collective authority; in The Elementary Forms it becomes the explicit object of analysis through the totemic principle, the sacred–profane distinction, and collective effervescence. Concerning the future of the sacred, the study distinguishes three readings, each anchored directly in Durkheim's text: (a) religion transforms rather than disappears (the conclusion of The Elementary Forms); (b) society produces new sacred objects in creative effervescence (the analysis of collective assembly and the conclusion's statement that new ideals arise in hours of creative effervescence); and (c) science takes over only religion's speculative function. The study argues that (a) and (b) are two descriptions of a single self-resacralizing mechanism—diachronically a continuity, synchronically a production. Reading (c) is the least faithful: Durkheim restricts replaceability to religion's speculative function and explicitly denies it for the practical, life-giving function, so that the 'functional equivalent' formulation overextends a function-specific claim to the moral-sacred core. The strongest textual support for the study's position is Durkheim's own statement in Moral Education that it suffices to replace the conception of a supernatural being with the empirical idea of society, since society dominates us and draws our wills to it just as the divine did, and that divinity is the symbolic expression of the collectivity.

The study concludes that, in Durkheim, the secular and the sacred are not mutually exclusive categories but two modes of a single category—the collectively sacred. The source of the sacred is constant; only its mode of organization changes, from religious symbols and rites under mechanical solidarity to rational and collective ideals under organic solidarity. Secular morality is therefore best read not as a functional imitation of the sacred but as the sacred's modern mode. This reframing is productive beyond textual interpretation: it offers a framework for understanding why civil religion, collective memory, and national identity still carry a religious intensity in contemporary societies, phenomena that may be read as modern forms of the migrated sacred. As the analysis is confined to Durkheim's internal logic, its conclusions are a Durkheim interpretation, not a general thesis on secularization. Future research might relate the three-reading framework to secularization theories, or compare Durkheim's conception of the sacred with those of Weber and Simmel.

 

Keywords: Sociology of Religion, Emile Durkheim, The Sacred, Secular Morality, Collective Consciousness, Collective Effervescence.

Yapılandırılmış Özet:

Emile Durkheim (1858–1917), modern toplumun ahlaki, dini ve sosyal düzenini anlamayı amaçlayan kapsamlı bir entelektüel proje geliştirdi. Bu projenin merkezinde, onun düşüncesinde tek bir zeminde birleşen iki olgu yer alır: ahlak ve din. Bunları birbirine bağlayan unsur kutsal kavramıdır; çünkü Durkheim hem ahlaki hem de dini otoriteyi aynı kaynağa, yani toplumun kolektif varoluşunun kutsallığına dayandırır. Bu çalışma, Durkheim'ın kutsal kavramını Ahlak Eğitimi'nden Dini Yaşamın Temel Biçimleri'ne kadar uzanan bir süreçte inceliyor. Çalışmanın temel sorusu, kutsalın modern toplumda varlığını sürdürüp sürdürmediği değil (Durkheim'ın metinleri bunun var olduğunu kabul eder), hangi biçimde varlığını sürdürdüğüdür. Çalışma, Durkheim'ın bu konudaki ifadelerinin, yorumlayıcı literatürün sıklıkla birbirine karıştırdığı en az üç okumaya açık olduğunu ve bunları ayırt etmenin ve değerlendirmenin daha tutarlı bir açıklama sağladığını savunmaktadır. Bu çalışma, kapsamlı bir şekilde incelenmiş bir düşünür hakkında yeni bir keşif iddiasında bulunmak yerine, mütevazı ancak özel bir katkıyı hedeflemektedir: Üç okumayı birbirinden ayırmak, aralarındaki gerilimleri ortaya çıkarmak ve her birinin Durkheim'ın kendi metinlerine olan sadakatini değerlendirmek.

Çalışma, Lukes, Giddens, Bellah, Cipriani, Pickering, Tiryakian, Aron ve Prus gibi akademisyenlerin çalışmaları da dahil olmak üzere, Durkheim üzerine geniş yorumlama literatürü içinde yer almaktadır. Bu literatürde tekrar eden bir konu, Durkheim'ın iki eseri ile kutsalın modern toplumdaki yeri arasındaki ilişkidir; ancak kutsalın geleceğine dair farklı okumalar genellikle birbirinin yerine kullanılır ve aralarındaki ayrımlar nadiren açıkça ortaya konur. Çalışma, katkısını tam olarak bu boşluğa yerleştirmektedir. Bu yaklaşım, Durkheim okumalarının çokluğunu bir kusur olarak değil, çözümlendiğinde tutarlı bir bakış açısını ortaya koyan okumalar olarak ele almaktadır. Bu çalışma, sekülerleşme teorisi üzerine daha geniş tartışmayı kasıtlı olarak parantez içine alarak, kendisini Durkheim'ın metinlerinin içsel mantığıyla sınırlandırmaktadır.

Çalışma, yazılı kaynakların sistematik olarak okunmasını, yorumlanmasını ve karşılaştırılmasını içeren bir teknik olan belge analizine dayalı nitel bir araştırma tasarımını kullanmaktadır. Birincil külliyat, Durkheim'ın başlıca eserlerinden oluşmaktadır. Bunlar arasında Ahlak Eğitimi ve Dini Yaşamın Temel Biçimleri, Toplumda İş Bölümü, Sosyolojik Yöntemin Kuralları, Eğitim ve Sosyoloji ve erken dönem felsefe dersleri yer almaktadır. İkincil külliyat ise, Durkheim'ın kendi görüşünün kanıtı olarak değil, değerlendirilecek farklı okumaları temsil etmek üzere kullanılan başlıca yorumlayıcı literatürü içermektedir. Metinler, açık bir alaka kriteriyle seçilmiştir: kutsal, ahlak, din veya dayanışma ile doğrudan ilgili olma. Kutsal, kutsal-profan ayrımı, kolektif bilinç, kolektif temsiller, kolektif coşku, ahlaki otorite, ahlaki ideal, seküler ahlak ve işlevsel eşdeğer gibi kavramlar açık bir kodlama çerçevesi olarak oluşturulmuş; her biri önce en olgun olarak geliştirildiği eser içinde yeniden yapılandırılmış ve ardından diğer eserlere yayılmıştır. Analitik çekirdek, üç okumanın üç açık sadakat kriterine göre değerlendirilmesidir: Bir okumanın kutsalın hem sosyal işlevini hem de kutsal niteliğini koruyup korumadığı; Durkheim'ın kutsalın yeniden üretimi mekanizmasıyla tutarlı olup olmadığı ve Durkheim'ın kendi örnekleriyle, özellikle Fransız Devrimi sırasında ulusun, özgürlüğün ve devrimin kutsallaştırılmasıyla uyumlu olup olmadığı. Tamamen yayınlanmış metinlerin yorumlanmasına dayanan bu prosedür, prensipte tekrarlanabilir.

Analiz, Durkheim için kutsalın kaynağının toplumun kolektif varoluşu olduğunu, bu nedenle ahlak ve dinin ortak bir zemini paylaştığını ortaya koymaktadır: hem ahlaki hem de dini otorite, toplumun kutsallığıyla beslenir. Dayanışmanın biçimi -mekanik veya organik- kutsalın içeriğini belirler, ancak kolektif kaynağını belirlemez. Ahlak Eğitimi'nde kutsal örtük olarak işler, çünkü Durkheim seküler ahlakı kolektif bir otoriteye dayandırır. Temel Biçimler'de, totemik ilke, kutsal-profan ayrımı ve kolektif coşku yoluyla açık bir analiz nesnesi haline gelir. Kutsalın geleceğiyle ilgili olarak, çalışma, her biri doğrudan Durkheim'ın metnine dayanan üç okumayı ayırt eder: (a) din yok olmaktan ziyade dönüşür (Temel Biçimler'in sonucu); (b) toplum yaratıcı bir coşku içinde yeni kutsal nesneler üretir (kolektif toplantının analizi ve sonucun, yaratıcı coşku saatlerinde yeni ideallerin ortaya çıktığı ifadesi); ve (c) bilim, dinin yalnızca spekülatif işlevini devralır. Çalışma, (a) ve (b)'nin tek bir kendini yeniden kutsallaştırma mekanizmasının iki açıklaması olduğunu savunur: diyakronik olarak bir süreklilik, senkronik olarak bir üretim. (c) okuması Durkheim’e en az sadık olan okumadır çünkü Durkheim, değiştirilebilirliği dinin spekülatif işleviyle sınırlandırır ve bu kavramı dinin pratik, yaşam verici işlevi açısından açıkça reddeder, dolayısıyla 'işlevsel eşdeğer' formülasyonu, ahlaki-kutsal öze ait işleve özgü bir iddiayı abartır. Çalışmanın pozisyonunu destekleyen en güçlü metinsel kanıt, Durkheim'ın, Ahlak Eğitimi'ndeki; doğaüstü bir varlık kavramını ampirik bir toplum fikriyle değiştirmenin yeterli olduğu, çünkü toplumun tıpkı ilahi varlık gibi bize hükmettiği ve irademizi kendine çektiği ve ilahi varlığın kolektivitenin sembolik ifadesi olduğu yönündeki ifadesidir.

Çalışma, Durkheim'da seküler ve kutsalın birbirini dışlayan kategoriler değil, tek bir kategorinin, yani kolektif kutsalın iki ayrı kipi olduğu sonucuna varmaktadır. Kutsalın kaynağı sabittir; sadece örgütlenme biçimi, mekanik dayanışma formundaki dini sembollerden ve ritüellerden organik dayanışma formundaki rasyonel ve kolektif ideallere doğru değişir. Bu nedenle seküler ahlak, kutsalın işlevsel bir taklidi olarak değil, kutsalın modern biçimi olarak okunmalıdır. Bu yeniden çerçeveleme, metinsel yorumlamanın ötesinde verimlidir: Sivil dinin, kolektif hafızanın ve ulusal kimliğin çağdaş toplumlarda neden hâlâ dini bir yoğunluk taşıdığını anlamak için bir çerçeve sunar ve bu olgular, göç etmiş kutsalın modern biçimleri olarak okunabilir. Analiz Durkheim'ın içsel mantığıyla sınırlı olduğundan, sonuçları sekülerleşme üzerine genel bir tez değil, bir Durkheim yorumudur. Gelecekteki araştırmalar, üç okuma çerçevesini sekülerleşme teorileriyle ilişkilendirebilir veya Durkheim'ın kutsal kavramını Weber ve Simmel'inkilerle karşılaştırabilir.

 

Anahtar Kelimeler: Din Sosyolojisi, Emile Durkheim, Kutsal, Seküler Ahlak, Kolektif Bilinç, Kolektif Coşku.

ملخص منظم:

طور إميل دوركهايم (1858–1917) مشروعًا فكريًّا شاملاً يهدف إلى فهم النظام الأخلاقي والديني والاجتماعي للمجتمع الحديث. ويقع في صميم هذا المشروع ظاهرتان تتلاقى كلتاهما على أرضية واحدة في فكره: الأخلاق والدين. والمفصل الذي يربط بينهما هو مفهوم «المقدس»، حيث يُرسّي دوركهايم كلّاً من السلطة الأخلاقية والدينية في نفس المصدر — وهو قدسية الوجود الجماعي للمجتمع. تتناول هذه الدراسة مفهوم دوركهايم للمقدس عبر مساره من كتاب «التربية الأخلاقية» إلى «الأشكال الأولية للحياة الدينية». والسؤال التوجيهي الذي تطرحه الدراسة ليس ما إذا كان «المقدس» لا يزال قائماً في المجتمع الحديث — فنصوص دوركهايم تتفق على أنه كذلك — بل بأي شكل يستمر وجوده. تجادل الدراسة بأن تصريحات دوركهايم حول هذه النقطة قابلة لثلاث قراءات على الأقل، غالبًا ما تخلط بينها الأدبيات التفسيرية، وأن التمييز بينها وتقييمها يؤدي إلى تفسير أكثر تماسكًا. وبدلاً من الادعاء باكتشاف جديد حول مفكر تمت دراسته على نطاق واسع، تهدف الدراسة إلى تقديم مساهمة متواضعة لكن محددة: وهي فصل القراءات الثلاث، وكشف التوترات بينها، وتقييم كل منها من حيث مدى وفائها لنصوص دوركهايم نفسه.

تندرج هذه الدراسة ضمن الأدبيات التفسيرية الواسعة النطاق حول دوركهايم، بما في ذلك أعمال باحثين مثل لوكس، وجيدنز، وبيله، وسيبرياني، وبيكرينغ، وتيرياكيان، وآرون، وبروس. تتعلق إحدى القضايا المتكررة في هذه الأدبيات بالعلاقة بين عملَي دوركهايم ومكانة المقدس في المجتمع الحديث؛ ومع ذلك، غالبًا ما تُستخدم القراءات المختلفة لمستقبل المقدس بشكل متبادل، ونادرًا ما تُحدد الفروق بينها بشكل صريح. وتكمن مساهمة هذه الدراسة بالضبط في سد هذه الفجوة. فهي لا تعامل تعدد التفسيرات على أنه عيب في دوركهايم، بل كسمة من سمات التفسيرات نفسها — تفسيرات تكشف، بمجرد تفكيكها، عن موقف متماسك. وتضع الدراسة عمدًا النقاش الأوسع نطاقًا حول نظرية العلمنة بين قوسين، وتقتصر على المنطق الداخلي لنصوص دوركهايم.

تستخدم الدراسة تصميمًا بحثيًّا نوعيًّا قائمًا على تحليل الوثائق، وهي تقنية تنطوي على القراءة المنهجية والتفسير والمقارنة للمصادر المكتوبة. يتألف المجموعة الأساسية من أعمال دوركهايم الرئيسية — وبشكل أساسي «التربية الأخلاقية» و«الأشكال الأولية للحياة الدينية»، إلى جانب «تقسيم العمل في المجتمع»، و«قواعد المنهج السوسيولوجي»، و«التربية وعلم الاجتماع»، ومحاضراته الفلسفية المبكرة. أما المجموعة الثانوية فتتألف من الأدبيات التفسيرية الرئيسية، التي لا تُستخدم كدليل على وجهة نظر دوركهايم نفسه، بل باعتبارها تمثل القراءات المختلفة المقرر تقييمها. وقد تم اختيار النصوص وفقًا لمعيار صريح للصلة بالموضوع — وهو التأثير المباشر على المقدس، أو الأخلاق، أو الدين، أو التضامن. وتم تحديد مفاهيم مثل «المقدس»، و«التمييز بين المقدس والدنيوي»، و«الوعي الجماعي»، و«التصورات الجماعية»، و«الانفعال الجماعي»، و«السلطة الأخلاقية»، و«المثل الأخلاقي»، و«الأخلاق العلمانية»، و«المكافئ الوظيفي» كإطار ترميز صريح؛ حيث أعيد بناء كل منها أولًا ضمن العمل الذي تم تطويره فيه بشكل كامل، ثم تم تتبعه عبر الأعمال الأخرى. ويتمثل جوهر التحليل في تقييم القراءات الثلاث وفقًا لثلاثة معايير صريحة للأمانة: ما إذا كانت القراءة تحافظ على كل من الوظيفة الاجتماعية والصفة المقدسة للمقدس؛ وما إذا كانت متسقة مع آلية دوركهايم لإعادة إنتاج المقدس؛ وما إذا كانت تتوافق مع الأمثلة التي ساقها دوركهايم نفسه، ولا سيما تقديس الأمة والحرية والثورة خلال الثورة الفرنسية. وبما أن الإجراء يعتمد كليًّا على تفسير النصوص المنشورة، فإنه قابل للتكرار من حيث المبدأ.

يثبت التحليل أن مصدر المقدس، بالنسبة لدوركهايم، هو الوجود الجماعي للمجتمع، وهذا هو أيضًا السبب في أن الأخلاق والدين يشتركان في أرضية مشتركة: فالسلطة الأخلاقية والدينية على حد سواء تستمد قوتها من قدسية المجتمع. ويحدد شكل التضامن — سواء كان ميكانيكيًا أو عضويًّا — مضمون المقدس، ولكنه لا يحدد مصدره الجماعي. في كتاب «التربية الأخلاقية»، يعمل المقدس بشكل ضمني، حيث يُرسّي دوركهايم الأخلاق العلمانية في سلطة جماعية؛ أما في كتاب «الأشكال الأولية»، فيصبح المقدس موضوعًا صريحًا للتحليل من خلال مبدأ الطوطم، والتمييز بين المقدس والدنيوي، والانبعاث الجماعي. وفيما يتعلق بمستقبل المقدس، تميّز الدراسة بين ثلاث قراءات، ترتكز كل منها مباشرةً على نص دوركهايم: (أ) الدين يتحول بدلاً من أن يختفي (استنتاج كتاب «الأشكال الأولية»)؛ (ب) تنتج المجتمع كائنات مقدسة جديدة في حالة من الحماس الإبداعي (تحليل التجمع الجماعي والبيان الوارد في الخاتمة بأن المثل العليا الجديدة تنشأ في ساعات الحماس الإبداعي)؛ و(ج) لا تستحوذ العلم إلا على الوظيفة التأملية للدين. وتجادل الدراسة بأن (أ) و(ب) هما وصفان لآلية واحدة لإعادة التقديس الذاتي — وهي استمرارية من الناحية التاريخية، وإنتاج من الناحية المتزامنة. أما قراءة (ج) فهي الأقل دقة: فدوركهايم يقصر قابلية الاستبدال على الوظيفة التأملية للدين وينفيها صراحةً بالنسبة للوظيفة العملية المانحة للحياة، بحيث إن صيغة «المكافئ الوظيفي» توسع بشكل مفرط نطاق ادعاء خاص بوظيفة معينة ليشمل الجوهر الأخلاقي-المقدس. أقوى دليل نصي يدعم موقف الدراسة هو تصريح دوركهايم نفسه في كتاب «التربية الأخلاقية» بأنه يكفي استبدال مفهوم الكائن الخارق للطبيعة بالفكرة التجريبية للمجتمع، لأن المجتمع يهيمن علينا ويجذب إراداتنا إليه تمامًا كما فعل الإلهي، وأن الألوهية هي التعبير الرمزي عن الجماعة.

وتخلص الدراسة إلى أن العلماني والمقدس، عند دوركهايم، ليسا فئتين متنافيتين، بل نمطين لفئة واحدة — وهي «المقدس الجماعي». فمصدر المقدس ثابت؛ وما يتغير إلا أسلوب تنظيمه، من الرموز والطقوس الدينية في ظل التضامن الميكانيكي إلى المثل العليا العقلانية والجماعية في ظل التضامن العضوي. ولذلك، فإن أفضل طريقة لقراءة الأخلاق العلمانية ليست باعتبارها تقليدًا وظيفيًّا للمقدس، بل باعتبارها النمط الحديث للمقدس. ويعد هذا الإطار الجديد مثمراً بما يتجاوز التفسير النصي: فهو يوفر إطاراً لفهم سبب استمرار الدين المدني والذاكرة الجماعية والهوية الوطنية في حمل كثافة دينية في المجتمعات المعاصرة، وهي ظواهر يمكن قراءتها على أنها أشكال حديثة من «المقدس المهاجر». وبما أن التحليل يقتصر على المنطق الداخلي لدوركهايم، فإن استنتاجاته تمثل تفسيراً لدوركهايم، وليست أطروحة عامة حول العلمنة. قد تربط الأبحاث المستقبلية إطار القراءات الثلاث بنظريات العلمنة، أو تقارن مفهوم دوركهايم للمقدس بمفاهيم ويبر وسيميل.

الكلمات المفتاحية: علم اجتماع الدين، إميل دوركهايم، المقدس، الأخلاق العلمانية، الوعي الجماعي، الحماس الجماعي.

Résumé structuré :

Émile Durkheim (1858–1917) a développé un projet intellectuel global visant à comprendre l’ordre moral, religieux et social de la société moderne. Au cœur de ce projet se trouvent deux phénomènes qui convergent vers un même fondement dans sa pensée : la morale et la religion. Le pivot qui les relie est la notion de sacré, puisque Durkheim fonde l’autorité tant morale que religieuse sur la même source : le caractère sacré de l’existence collective de la société. Cette étude examine la conception du sacré chez Durkheim à travers le parcours qui va de L’Éducation morale aux Formes élémentaires de la vie religieuse. La question centrale n’est pas de savoir si le sacré persiste dans la société moderne — les textes de Durkheim s’accordent à dire que c’est le cas —, mais sous quelle forme il persiste. La présente étude soutient que les propos de Durkheim sur ce point se prêtent à au moins trois lectures que la littérature interprétative confond souvent, et que le fait de les distinguer et de les mettre en balance permet d’aboutir à une analyse plus cohérente. Plutôt que de prétendre à une nouvelle découverte concernant un penseur largement étudié, elle vise une contribution modeste mais spécifique : démêler ces trois lectures, mettre en évidence leurs tensions et évaluer chacune d’entre elles quant à sa fidélité aux textes de Durkheim lui-même.

Cette étude s’inscrit dans le vaste corpus d’études interprétatives consacrées à Durkheim, notamment les travaux de chercheurs tels que Lukes, Giddens, Bellah, Cipriani, Pickering, Tiryakian, Aron et Prus. Une question récurrente dans cette littérature concerne la relation entre les deux ouvrages de Durkheim et la place du sacré dans la société moderne ; pourtant, les différentes interprétations de l’avenir du sacré sont souvent utilisées de manière interchangeable, et les distinctions entre elles sont rarement établies de manière explicite. La présente étude situe précisément sa contribution dans cette lacune. Elle traite la multiplicité des interprétations non pas comme un défaut de Durkheim, mais comme une caractéristique des interprétations elles-mêmes — interprétations qui, une fois démêlées, révèlent une position cohérente. Elle met délibérément entre parenthèses le débat plus large sur la théorie de la sécularisation, en se limitant à la logique interne des textes de Durkheim.

Cette étude utilise une méthodologie de recherche qualitative fondée sur l’analyse documentaire, une technique impliquant la lecture, l’interprétation et la comparaison systématiques de sources écrites. Le corpus principal est constitué des œuvres majeures de Durkheim — principalement *L’Éducation morale* et *Les Formes élémentaires de la vie religieuse*, ainsi que *La Division du travail dans la société*, *Les Règles de la méthode sociologique*, *Éducation et sociologie* et ses premiers cours de philosophie. Le corpus secondaire comprend la littérature interprétative principale, utilisée non pas comme preuve de la vision propre à Durkheim, mais comme représentative des différentes interprétations à évaluer. Les textes ont été sélectionnés selon un critère explicite de pertinence : un rapport direct avec le sacré, la morale, la religion ou la solidarité. Des concepts tels que le sacré, la distinction entre sacré et profane, la conscience collective, les représentations collectives, l’effervescence collective, l’autorité morale, l’idéal moral, la morale laïque et l’équivalent fonctionnel ont été définis comme un cadre de codage explicite ; chacun a d’abord été reconstitué dans l’ouvrage où il est le plus pleinement développé, puis retracé à travers les autres ouvrages. Le cœur de l’analyse réside dans l’évaluation des trois interprétations à l’aune de trois critères explicites de fidélité : si une interprétation préserve à la fois la fonction sociale et la qualité sacrée du sacré ; si elle est cohérente avec le mécanisme de reproduction du sacré défini par Durkheim ; et si elle s’accorde avec les exemples fournis par Durkheim lui-même, notamment la sacralisation de la nation, de la liberté et de la révolution pendant la Révolution française. Reposant entièrement sur l’interprétation de textes publiés, la procédure est en principe reproductible.

L’analyse établit que, pour Durkheim, la source du sacré réside dans l’existence collective de la société, ce qui explique également pourquoi la morale et la religion partagent un terrain d’entente : l’autorité morale et l’autorité religieuse se nourrissent toutes deux du caractère sacré de la société. La forme de solidarité — mécanique ou organique — détermine le contenu du sacré, mais pas sa source collective. Dans *L’Éducation morale*, le sacré opère de manière implicite, Durkheim fondant la morale laïque sur une autorité collective ; dans *Les Formes élémentaires*, il devient l’objet explicite de l’analyse à travers le principe totémique, la distinction entre le sacré et le profane, et l’effervescence collective. Concernant l’avenir du sacré, l’étude distingue trois lectures, chacune ancrée directement dans le texte de Durkheim : (a) la religion se transforme plutôt qu’elle ne disparaît (la conclusion des *Formes élémentaires*) ; (b) la société produit de nouveaux objets sacrés dans une effervescence créatrice (l’analyse de l’assemblée collective et l’affirmation, en conclusion, selon laquelle de nouveaux idéaux surgissent dans les moments d’effervescence créatrice) ; et (c) la science ne prend en charge que la fonction spéculative de la religion. L’étude soutient que (a) et (b) sont deux descriptions d’un même mécanisme d’auto-resacralisation — diachroniquement une continuité, synchroniquement une production. L’interprétation (c) est la moins fidèle : Durkheim limite la remplaçabilité à la fonction spéculative de la religion et la nie explicitement pour la fonction pratique, source de vie, de sorte que la formulation de « l’équivalent fonctionnel » étend de manière excessive une affirmation spécifique à une fonction au cœur moral et sacré. Le soutien textuel le plus solide à la position de cette étude est la déclaration de Durkheim lui-même dans *L’Éducation morale*, selon laquelle il suffit de remplacer la conception d’un être surnaturel par l’idée empirique de société, puisque la société nous domine et attire nos volontés vers elle tout comme le faisait le divin, et que la divinité est l’expression symbolique de la collectivité.

L’étude conclut que, chez Durkheim, le profane et le sacré ne sont pas des catégories mutuellement exclusives, mais deux modes d’une même catégorie : le sacré collectif. La source du sacré est constante ; seul son mode d’organisation change, passant des symboles et rites religieux sous la solidarité mécanique à des idéaux rationnels et collectifs sous la solidarité organique. La morale profane doit donc être interprétée non pas comme une imitation fonctionnelle du sacré, mais comme le mode moderne du sacré. Ce recadrage s’avère fructueux au-delà de l’interprétation textuelle : il offre un cadre permettant de comprendre pourquoi la religion civile, la mémoire collective et l’identité nationale conservent encore une intensité religieuse dans les sociétés contemporaines, phénomènes qui peuvent être interprétés comme des formes modernes du sacré transposé. L’analyse se limitant à la logique interne de Durkheim, ses conclusions constituent une interprétation de Durkheim et non une thèse générale sur la sécularisation. De futures recherches pourraient mettre en relation ce cadre d’analyse à trois niveaux avec les théories de la sécularisation, ou comparer la conception du sacré chez Durkheim à celles de Weber et de Simmel.

 

Mots-clés : sociologie de la religion, Émile Durkheim, Le Sacré, morale laïque, conscience collective, effervescence collective.

Resumen estructurado:

Émile Durkheim (1858-1917) desarrolló un proyecto intelectual integral destinado a comprender el orden moral, religioso y social de la sociedad moderna. En el centro de este proyecto se encuentran dos fenómenos que convergen en un único fundamento en su pensamiento: la moral y la religión. El eje que los une es el concepto de lo sagrado, ya que Durkheim fundamenta tanto la autoridad moral como la religiosa en la misma fuente: el carácter sagrado de la existencia colectiva de la sociedad. Este estudio examina la concepción de lo sagrado de Durkheim a lo largo de la trayectoria que va desde *La educación moral* hasta *Las formas elementales de la vida religiosa*. Su pregunta central no es si lo sagrado persiste en la sociedad moderna —los textos de Durkheim coinciden en que así es—, sino de qué modo persiste. El estudio sostiene que las afirmaciones de Durkheim sobre este punto admiten al menos tres lecturas que la literatura interpretativa suele confundir, y que distinguirlas y sopesarlas permite obtener una explicación más coherente. En lugar de pretender un nuevo descubrimiento sobre un pensador ampliamente estudiado, el estudio aspira a una contribución modesta pero específica: desentrañar las tres lecturas, poner de manifiesto sus tensiones y evaluar cada una de ellas en función de su fidelidad a los propios textos de Durkheim.

El estudio se sitúa dentro de la amplia literatura interpretativa sobre Durkheim, que incluye los trabajos de estudiosos como Lukes, Giddens, Bellah, Cipriani, Pickering, Tiryakian, Aron y Prus. Una cuestión recurrente en esta literatura se refiere a la relación entre las dos obras de Durkheim y el lugar de lo sagrado en la sociedad moderna; sin embargo, las diferentes interpretaciones sobre el futuro de lo sagrado suelen utilizarse indistintamente, y rara vez se establecen de forma explícita las distinciones entre ellas. El estudio sitúa su contribución precisamente en esta laguna. Aborda la multiplicidad de interpretaciones no como un defecto de Durkheim, sino como una característica de las propias interpretaciones —interpretaciones que, una vez desentrañadas, revelan una posición coherente—. Deja deliberadamente entre paréntesis el debate más amplio sobre la teoría de la secularización, limitándose a la lógica interna de los textos de Durkheim.

El estudio emplea un diseño de investigación cualitativo basado en el análisis documental, una técnica que implica la lectura, interpretación y comparación sistemáticas de fuentes escritas. El corpus principal está formado por las obras fundamentales de Durkheim —principalmente *La educación moral* y *Las formas elementales de la vida religiosa*—, junto con *La división del trabajo en la sociedad*, *Las reglas del método sociológico*, *Educación y sociología* y sus primeras conferencias de filosofía. El corpus secundario comprende la principal bibliografía interpretativa, utilizada no como prueba de la propia visión de Durkheim, sino como representación de las diferentes lecturas que se van a evaluar. Los textos se seleccionaron según un criterio explícito de relevancia: su relación directa con lo sagrado, la moral, la religión o la solidaridad. Conceptos como lo sagrado, la distinción entre lo sagrado y lo profano, la conciencia colectiva, las representaciones colectivas, la efervescencia colectiva, la autoridad moral, el ideal moral, la moral secular y el equivalente funcional se establecieron como un marco de codificación explícito; cada uno de ellos se reconstruyó primero en la obra en la que se desarrolla más plenamente y, a continuación, se rastreó a lo largo de las demás obras. El núcleo analítico es la evaluación de las tres interpretaciones en función de tres criterios explícitos de fidelidad: si una interpretación conserva tanto la función social como la cualidad sagrada de lo sagrado; si es coherente con el mecanismo de Durkheim para la reproducción de lo sagrado; y si concuerda con los propios ejemplos de Durkheim, en particular la sacralización de la nación, la libertad y la revolución durante la Revolución Francesa. Basándose íntegramente en la interpretación de textos publicados, el procedimiento es, en principio, replicable.

El análisis establece que, para Durkheim, la fuente de lo sagrado es la existencia colectiva de la sociedad, razón por la cual la moral y la religión comparten un terreno común: tanto la autoridad moral como la religiosa se nutren de lo sagrado de la sociedad. La forma de solidaridad —mecánica u orgánica— determina el contenido de lo sagrado, pero no su fuente colectiva. En *La educación moral*, lo sagrado opera de forma implícita, ya que Durkheim fundamenta la moralidad laica en una autoridad colectiva; en *Las formas elementales*, se convierte en el objeto explícito de análisis a través del principio totémico, la distinción entre lo sagrado y lo profano y la efervescencia colectiva. En cuanto al futuro de lo sagrado, el estudio distingue tres lecturas, cada una de ellas anclada directamente en el texto de Durkheim: (a) la religión se transforma en lugar de desaparecer (la conclusión de *Las formas elementales*); (b) la sociedad produce nuevos objetos sagrados en la efervescencia creativa (el análisis de la asamblea colectiva y la afirmación de la conclusión de que surgen nuevos ideales en momentos de efervescencia creativa); y (c) la ciencia asume únicamente la función especulativa de la religión. El estudio sostiene que (a) y (b) son dos descripciones de un único mecanismo de autosacralización: diacrónicamente, una continuidad; sincrónicamente, una producción. La interpretación (c) es la menos fiel: Durkheim limita la sustituibilidad a la función especulativa de la religión y la niega explícitamente para la función práctica y vivificante, de modo que la formulación del «equivalente funcional» extiende en exceso una afirmación específica de una función al núcleo moral-sagrado. El respaldo textual más sólido a la posición del estudio es la propia afirmación de Durkheim en *La educación moral* de que basta con sustituir la concepción de un ser sobrenatural por la idea empírica de la sociedad, ya que la sociedad nos domina y atrae nuestras voluntades hacia sí tal y como lo hacía lo divino, y que la divinidad es la expresión simbólica de la colectividad.

El estudio concluye que, en Durkheim, lo secular y lo sagrado no son categorías mutuamente excluyentes, sino dos modos de una misma categoría: lo colectivamente sagrado. La fuente de lo sagrado es constante; solo cambia su modo de organización, pasando de los símbolos y ritos religiosos bajo la solidaridad mecánica a los ideales racionales y colectivos bajo la solidaridad orgánica. Por lo tanto, la moral secular debe interpretarse no como una imitación funcional de lo sagrado, sino como el modo moderno de lo sagrado. Este replanteamiento resulta fructífero más allá de la interpretación textual: ofrece un marco para comprender por qué la religión civil, la memoria colectiva y la identidad nacional siguen teniendo una intensidad religiosa en las sociedades contemporáneas, fenómenos que pueden interpretarse como formas modernas de lo sagrado transformado. Dado que el análisis se limita a la lógica interna de Durkheim, sus conclusiones constituyen una interpretación de Durkheim, no una tesis general sobre la secularización. Las investigaciones futuras podrían relacionar el marco de las tres lecturas con las teorías de la secularización, o comparar la concepción de lo sagrado de Durkheim con las de Weber y Simmel.

 

 Palabras clave: Sociología de la religión, Émile Durkheim, Lo sagrado, Moralidad secular, Conciencia colectiva, Efervescencia colectiva.

结构化摘要:

埃米·尔干(18581917)提出了一项旨在理解现代社会道德、宗教及社会秩序的综合性学术计划。其核心在于两种在涂尔干思想中汇聚于同一基础的现象:道德与宗教。将二者联系起来的枢纽是神圣这一概念,因为涂尔干将道德权威和宗教权威都归结于同一个源头——社会集体存在的神圣性。本研究沿着从《道德教育》到《宗教生活的基本形式》的发展脉络,考察了涂尔干对神圣的理解。其核心问题并非神圣是否在现代社会中依然存在——尔干的文本一致认为它确实存在——而是它以何种形式存在。本研究认为,涂尔干关于这一问题的论述至少存在三种解读方式,而现有解读文献往往将它们混为一谈;若能区分并权衡这些解读,将能得出更为连贯的阐释。本研究并非声称对这位已被广泛研究的思想家有新的发现,而是旨在做出一项虽不宏大但具体的贡献:厘清这三种解读,揭示它们之间的张力,并评估每种解读对涂尔干本人文本的忠实程度。

本研究立足于关于涂尔干的广泛解释性文献之中,其中包括卢克斯、吉登斯、贝拉、奇普里亚尼、皮克林、蒂里亚基安、阿隆和普鲁斯等学者的著作。该文献中一个反复出现的问题涉及涂尔干的两部著作与神圣现代社会中的地位之间的关系;然而,关于神圣未来的不同解读往往被混为一谈,它们之间的区别很少被明确指出。本研究恰恰将自己的贡献定位于这一空白之处。本研究将这些多元解读视为解读本身的一种特征,而非涂尔干理论的缺陷——一旦理清这些解读,便会揭示出一个连贯的立场。本研究有意搁置关于世俗化理论的更广泛争论,仅局限于涂尔干文本的内在逻辑。

本研究采用基于文献分析的定性研究设计,该技术涉及对书面资料的系统阅读、解读和比较。主要文本库由涂尔干的主要著作构成——主要是《道德教育》和《宗教生活的基本形式》,以及《社会的劳动分工》、《社会学方法纲要》、《教育与社会学》及其早期的哲学讲义。次要文本库则包含主要的阐释性文献,这些文献并非作为涂尔干本人观点的证据,而是作为待评估的不同解读的代表。文本的选取依据明确的相关性标准——即与神圣道德宗教团结直接相关。诸如神圣神圣与世俗的区分集体意集体表象集体狂道德权威道德理想世俗道德功能等价等概念被确立为明确的编码框架;每个概念首先在其阐述最为充分的作品中被重建,随后在其他作品中进行追踪。分析的核心在于依据三项明确的忠实度标准对这三种解读进行评估:该解读是否既保留了神圣的社会功能,又保留了其神圣品质;是否与涂尔干关于神圣再生产的机制相一致;以及是否符合涂尔干本人的实例,尤其是法国大革命期间对民族、自由和革命的神圣化。该研究完全基于对已出版文本的解读,其方法在原则上可被复现。

分析表明,对涂尔干而言,神圣性的源泉在于社会的集体存在,这也正是道德与宗教拥有共同基础的原因:道德权威与宗教权威同样都源于社会的神圣性。团结的形式——论是机械团结还是有机团结——决定了神圣性的内容,但并不决定其集体源泉。在《道德教育》中,神圣隐性方式发挥作用,因为涂尔干将世俗道德建立在集体权威之上;而在《原始宗教》中,它通过图腾原则、神圣与世俗的区分以及集体沸腾,成为了明确的分析对象。关于神圣的未来,本研究区分了三种解读,每种都直接植根于涂尔干的文本:(a) 宗教会转型而非消亡(《原始宗教》的结论); (b) 社会在创造性沸腾中产生新的神圣对象(对集体集会现象的分析,以及结论中关于新理想诞生于创造性沸腾时刻论述);(c) 科学仅接管了宗教的思辨功能。本研究认为,(a)(b)对同一自我再神圣化机制的两种描述——历时地看是连续性,共时地看则是生产。对(c)的解读最为失实:涂尔干将可替代性限定于宗教的思辨功能,并明确否认其在实践性、赋予生命的功能上的可替代性,因此功能等价这一表述将一项针对特定功能的论断过度延伸到了道德-神圣的核心领域。对本研究立场最有力的文本支持来自涂尔干在《道德教育》中亲身论述:只需用社会这一经验概念取代超自然存在的概念即可,因为社会正如神性一样支配着我们并吸引我们的意志,而神性正是集体性的象征性表达。

本研究得出结论:在涂尔干的理论中,世俗与神圣并非互斥的范畴,而是一个单一范畴——“集体神圣的两种表现形式。神圣的源泉是恒定的;只有其组织形式发生了变化,从机械团结下的宗教符号和仪式,转变为有机团结下的理性与集体理想。因此,世俗道德最好不应被解读为对神圣的功能性模仿,而应被视为神圣的现代表现形式。这种重新框架化不仅在文本解读层面具有建设性意义:它还提供了一个理解框架,解释了为何公民宗教、集体记忆和民族认同在当代社会中仍具有宗教般的强度——这些现象可被解读为迁移的神圣现代形式。由于分析仅限于涂尔干的内在逻辑,其结论是对涂尔干思想的诠释,而非关于世俗化的普遍论断。未来研究可将这一三重解框架与世俗化理论相结合,或将涂尔干对神圣的理解与韦伯、西美尔的观点进行比较。

 

关键词: 宗教社会学,埃米尔·涂尔干,《神圣》,世俗道德,集体意识,集体狂热.

Структурированное резюме:

Эмиль Дюркгейм (1858–1917) разработал всеобъемлющий интеллектуальный проект, направленный на понимание морального, религиозного и социального устройства современного общества. В его центре находятся два явления, которые в его мысли сходятся на одной основе: мораль и религия. Связующим звеном между ними является понятие сакрального, поскольку Дюркгейм основывает как моральный, так и религиозный авторитет на одном и том же источнике — сакральности коллективного существования общества. В данной работе рассматривается концепция сакрального у Дюркгейма на протяжении всего пути от «Морального воспитания» до «Элементарных форм религиозной жизни». Её основной вопрос заключается не в том, сохраняется ли сакральное в современном обществе — тексты Дюркгейма сходятся в том, что оно сохраняется, — а в том, в каком виде оно сохраняется. В исследовании утверждается, что высказывания Дюркгейма по этому вопросу допускают как минимум три интерпретации, которые в научной литературе часто смешиваются, и что их разграничение и сопоставление позволяют получить более целостную картину. Не претендуя на новое открытие в отношении широко изученного мыслителя, работа ставит перед собой скромную, но конкретную задачу: разделить эти три интерпретации, выявить противоречия между ними и оценить каждую с точки зрения ее соответствия текстам самого Дюркгейма.

Данное исследование вписывается в широкий контекст интерпретационной литературы по Дюркгейму, включая работы таких ученых, как Лукс, Гидденс, Белла, Чиприани, Пикеринг, Тирякян, Арон и Прус. Повторяющейся темой в этой литературе является вопрос о связи между двумя работами Дюркгейма и месте сакрального в современном обществе; однако различные интерпретации будущего сакрального часто используются как взаимозаменяемые, а различия между ними редко обозначаются явно. Данное исследование видит свой вклад именно в заполнении этого пробела. Оно рассматривает многообразие интерпретаций не как недостаток Дюркгейма, а как особенность самих интерпретаций — интерпретаций, которые, будучи разобраны по отдельности, раскрывают целостную позицию. Исследование сознательно оставляет в стороне более широкую дискуссию о теории секуляризации, ограничиваясь внутренней логикой текстов Дюркгейма.

В исследовании используется качественный исследовательский подход, основанный на анализе документов — методе, предполагающем систематическое чтение, интерпретацию и сравнение письменных источников. Основной корпус состоит из главных работ Дюркгейма — в первую очередь «Моральное воспитание» и «Элементарные формы религиозной жизни», а также «Разделение труда в обществе», «Правила социологического метода», «Воспитание и социология» и его ранние лекции по философии. Вторичный корпус включает основную интерпретативную литературу, используемую не в качестве доказательства собственного взгляда Дюркгейма, а как отражение различных точек зрения, подлежащих оценке. Тексты отбирались по четкому критерию релевантности — непосредственному отношению к сакральному, морали, религии или солидарности. Такие понятия, как сакральное, разграничение между сакральным и профанным, коллективное сознание, коллективные представления, коллективное возбуждение, моральный авторитет, моральный идеал, светская мораль и функциональный эквивалент, были установлены в качестве четкой кодирующей рамки; каждое из них сначала реконструировалось в том труде, где оно наиболее полно разработано, а затем прослеживалось в других работах. Аналитическим ядром является оценка трех интерпретаций по трем явным критериям верности: сохраняет ли интерпретация как социальную функцию, так и сакральное качество сакрального; соответствует ли она механизму воспроизводства сакрального, предложенному Дюркгеймом; и согласуется ли она с собственными примерами Дюркгейма, в частности с сакрализацией нации, свободы и революции во время Французской революции. Опираясь исключительно на интерпретацию опубликованных текстов, данная процедура в принципе поддается воспроизведению.

Анализ показывает, что для Дюркгейма источником сакрального является коллективное существование общества, что также объясняет, почему мораль и религия имеют общую основу: как моральный, так и религиозный авторитет питаются сакральностью общества. Форма солидарности — механическая или органическая — определяет содержание сакрального, но не его коллективный источник. В работе «Моральное воспитание» сакральное действует имплицитно, поскольку Дюркгейм основывает светскую мораль на коллективном авторитете; в «Элементарных формах» оно становится явным объектом анализа через тотемический принцип, различие между сакральным и профанным, а также коллективное возбуждение. Что касается будущего сакрального, в исследовании выделяются три интерпретации, каждая из которых непосредственно основана на тексте Дюркгейма: (а) религия трансформируется, а не исчезает (вывод из «Элементарных форм»); (б) общество порождает новые сакральные объекты в творческом подъеме (анализ коллективного собрания и утверждение в заключении о том, что новые идеалы возникают в часы творческого подъема); и (в) наука берет на себя лишь спекулятивную функцию религии. В исследовании утверждается, что (а) и (б) представляют собой два описания единого механизма самосакрализации — диахронически это преемственность, синхронически — порождение. Интерпретация (в) является наименее точной: Дюркгейм ограничивает заменяемость спекулятивной функцией религии и явно отрицает её в отношении практической, жизнедающей функции, так что формулировка о «функциональном эквиваленте» чрезмерно распространяет утверждение, касающееся конкретной функции, на морально-сакральное ядро. Наиболее весомой текстуальной поддержкой позиции данного исследования является собственное утверждение Дюркгейма в работе «Моральное воспитание» о том, что достаточно заменить концепцию сверхъестественного существа эмпирической идеей общества, поскольку общество доминирует над нами и притягивает к себе нашу волю точно так же, как это делало божественное, и что божественность является символическим выражением коллективности.

В исследовании делается вывод, что у Дюркгейма светское и сакральное — это не взаимоисключающие категории, а два проявления одной категории — коллективно-сакрального. Источник сакрального остается неизменным; меняется лишь способ его организации: от религиозных символов и обрядов в условиях механической солидарности к рациональным и коллективным идеалам в условиях органической солидарности. Поэтому светскую мораль лучше всего рассматривать не как функциональное подражание сакральному, а как современную форму проявления сакрального. Такое переосмысление плодотворно не только для текстовой интерпретации: оно предлагает основу для понимания того, почему гражданская религия, коллективная память и национальная идентичность по-прежнему несут в себе религиозную интенсивность в современных обществах — явления, которые можно рассматривать как современные формы «мигрировавшего» сакрального. Поскольку анализ ограничивается внутренней логикой Дюркгейма, его выводы представляют собой интерпретацию Дюркгейма, а не общий тезис о секуляризации. В будущих исследованиях можно было бы соотнести эту концепцию трех уровней интерпретации с теориями секуляризации или сравнить концепцию сакрального у Дюркгейма с концепциями Вебера и Зиммеля.

 

Ключевые слова: социология религии, Эмиль Дюркгейм, «Сакральное», «Светская мораль», коллективное сознание, коллективное возбуждение.

संरचित सारांश:

एमील दुर्ख़ीम (18581917) ने आधुनिक समाज की नैतिक, धार्मिक और सामाजिक व्यवस्था को समझने के उद्देश्य से एक व्यापक बौद्धिक परियोजना विकसित की। इसके केंद्र में दो घटनाएँ हैं जो उनके चिंतन में एक ही आधार पर मिलती हैं: नैतिकता और धर्म।

उन्हें जोड़ने वाला केंद्र बिंदु पवित्रता की अवधारणा है, क्योंकि ड्यूर्खिम नैतिक और धार्मिक दोनों अधिकारों को एक ही स्रोतसमाज के सामूहिक अस्तित्व की पवित्रतामें स्थापित करते हैं। यह अध्ययन 'नैतिक शिक्षा' से 'धार्मिक जीवन के प्राथमिक रूप' तक की यात्रा में ड्यूर्खिम की पवित्रता की अवधारणा की पड़ताल करता है। इसका मार्गदर्शक प्रश्न यह नहीं है कि आधुनिक समाज में पवित्रता बनी हुई है या नहींड्यूर्खिम के ग्रंथ इस बात से सहमत हैं कि यह बनी हुई हैबल्कि यह है कि यह किस रूप में बनी हुई है। यह अध्ययन तर्क देता है कि इस बिंदु पर ड्यूर्खिम के बयानों की कम से कम तीन व्याख्याएं हैं, जिन्हें व्याख्यात्मक साहित्य अक्सर एक-दूसरे में मिला देता है, और उन्हें अलग करने तथा उनके महत्व को तौलने से एक अधिक सुसंगत विवरण प्राप्त होता है। एक व्यापक रूप से अध्ययन किए गए विचारक के बारे में एक नई खोज का दावा करने के बजाय, इसका उद्देश्य एक विनम्र लेकिन विशिष्ट योगदान है: तीन व्याख्याओं को अलग करना, उनके तनावों को उजागर करना, और प्रत्येक का ड्यूर्खिम के अपने ग्रंथों के प्रति निष्ठा के लिए मूल्यांकन करना।

यह अध्ययन ड्यूरकेम पर व्यापक व्याख्यात्मक साहित्य के भीतर स्वयं को स्थापित करता है, जिसमें ल्यूक्स, गिडेन्स, बेलाह, सिप्रियानी, पिकरिंग, तिरयाकियन, एरॉन और प्रूस जैसे विद्वानों के कार्य शामिल हैं। इस साहित्य में एक बार-बार आने वाला मुद्दा ड्यूरखिम की दो कृतियों और आधुनिक समाज में पवित्रता के स्थान से संबंधित है; फिर भी, पवित्रता के भविष्य की विभिन्न व्याख्याओं का अक्सर एक-दूसरे के स्थान पर उपयोग किया जाता है, और उनके बीच के अंतर शायद ही कभी स्पष्ट रूप से खींचे जाते हैं। यह अध्ययन अपने योगदान को ठीक इसी अंतराल में स्थापित करता है।

यह विभिन्न प्रकार की व्याख्याओं को ड्यूरखिम की कोई कमी नहीं मानता, बल्कि स्वयं इन व्याख्याओं की एक विशेषता मानता हैऐसी व्याख्याएं जो एक बार सुलझा लिए जाने पर एक सुसंगत स्थिति का खुलासा करती हैं। यह जानबूझकर धर्मनिरपेक्षता सिद्धांत पर व्यापक बहस को किनारे रखता है, और स्वयं को ड्यूरखिम के ग्रंथों की आंतरिक तर्क पर सीमित रखता है।

यह अध्ययन दस्तावेज़ विश्लेषण पर आधारित एक गुणात्मक अनुसंधान डिजाइन का उपयोग करता है, यह एक ऐसी तकनीक है जिसमें लिखित स्रोतों का व्यवस्थित पठन, व्याख्या और तुलना शामिल है।

प्राथमिक ग्रंथ-समूह में ड्यूरख़ीम के प्रमुख कार्य शामिल हैंमुख्य रूप से 'Moral Education' और 'The Elementary Forms of Religious Life', साथ ही 'The Division of Labor in Society', 'The Rules of Sociological Method', 'Education and Sociology', और उनके शुरुआती दर्शनशास्त्र के व्याख्यान। द्वितीयक ग्रंथ-समूह में प्रमुख व्याख्यात्मक साहित्य शामिल है, जिसका उपयोग ड्यूरख़ीम के अपने दृष्टिकोण के प्रमाण के रूप में नहीं, बल्कि मूल्यांकन किए जाने वाले विभिन्न पठनों का प्रतिनिधित्व करने के लिए किया गया है। पाठों का चयन एक स्पष्ट प्रासंगिकता मानदंड द्वारा किया गया थापवित्रता, नैतिकता, धर्म, या एकजुटता पर प्रत्यक्ष प्रभाव। पवित्रता, पवित्र-अपवित्र भेद, सामूहिक चेतना, सामूहिक प्रतिनिधित्व, सामूहिक उत्साह, नैतिक प्राधिकरण, नैतिक आदर्श, धर्मनिरपेक्ष नैतिकता, और कार्यात्मक समतुल्य जैसे अवधारणाओं को एक स्पष्ट कोडिंग ढांचे के रूप में स्थापित किया गया था; प्रत्येक को सबसे पहले उस कृति के भीतर पुनर्निर्मित किया गया जहाँ यह सबसे पूर्ण रूप से विकसित है और फिर अन्य कृतियों में इसका पता लगाया गया। विश्लेषणात्मक केंद्र तीन स्पष्ट विश्वसनीयता मानदंडों के आधार पर तीन पठ्यों का मूल्यांकन है: क्या कोई पठन पवित्रता के सामाजिक कार्य और पवित्र गुण दोनों को संरक्षित करता है; क्या यह पवित्रता के पुनरुत्पादन के लिए ड्यूर्खिम की प्रक्रिया के अनुरूप है; और क्या यह ड्यूर्खिम के अपने उदाहरणों, विशेष रूप से फ्रांसीसी क्रांति के दौरान राष्ट्र, स्वतंत्रता और क्रांति के पवित्रकरण के अनुरूप है।

पूरी तरह से प्रकाशित ग्रंथों की व्याख्या पर आधारित होने के कारण, यह प्रक्रिया सैद्धांतिक रूप से दोहराई जा सकती है।

यह विश्लेषण स्थापित करता है कि, ड्यूर्खिम के लिए, पवित्रता का स्रोत समाज का सामूहिक अस्तित्व है, और यही कारण है कि नैतिकता और धर्म का एक साझा आधार है: नैतिक और धार्मिक दोनों अधिकारों को समाज की पवित्रता से पोषण मिलता है। एकजुटता का रूपयांत्रिक या जैविकपवित्रता की सामग्री को निर्धारित करता है, लेकिन इसके सामूहिक स्रोत को नहीं।

'Moral Education' में पवित्रता निहित रूप से काम करती है, क्योंकि ड्यूर्खिम धर्मनिरपेक्ष नैतिकता को एक सामूहिक प्राधिकरण में आधारित करते हैं; 'The Elementary Forms' में यह टोटेमिक सिद्धांत, पवित्र-अपवित्र भेद, और सामूहिक उत्साह के माध्यम से विश्लेषण की स्पष्ट वस्तु बन जाती है। पवित्रता के भविष्य के संबंध में, अध्ययन तीन व्याख्याओं को अलग करता है, जिनमें से प्रत्येक सीधे ड्यूर्खिम के पाठ में निहित है: () धर्म गायब होने के बजाय रूपांतरित हो जाता है ('The Elementary Forms' का निष्कर्ष); (b) समाज रचनात्मक उत्साह में नई पवित्र वस्तुएँ उत्पन्न करता है (सामूहिक सभा का विश्लेषण और निष्कर्ष का कथन कि रचनात्मक उत्साह के घंटों में नए आदर्श उत्पन्न होते हैं); और (c) विज्ञान केवल धर्म के अनुमानवादी कार्य को ही संभालता है। अध्ययन यह तर्क देता है कि (a) और (b) एक ही स्व-पवित्रता-स्थापना तंत्र के दो विवरण हैंकालानुक्रमिक रूप से एक निरंतरता, समकालिक रूप से एक उत्पादन। (c) की व्याख्या सबसे कम सटीक है: ड्यूर्खिम प्रतिस्थापन को केवल धर्म के आदर्शवादी कार्य तक सीमित करते हैं और स्पष्ट रूप से इसे व्यावहारिक, जीवन-दायक कार्य के लिए अस्वीकार करते हैं, इसलिए 'कार्यात्मक समकक्ष' की अवधारणा एक कार्य-विशिष्ट दावे को नैतिक-पवित्र मूल तक अतिशयोक्ति से बढ़ा देती है। अध्ययन की स्थिति के लिए सबसे मजबूत पाठ्य समर्थन 'मोरल एजुकेशन' में ड्यूर्खिम का अपना ही कथन है कि किसी अलौकिक सत्ता की अवधारणा को समाज की अनुभवजन्य विचारधारा से बदलना पर्याप्त है, क्योंकि समाज हम पर हावी होता है और हमारी इच्छाओं को अपनी ओर आकर्षित करता है, ठीक वैसे ही जैसे दिव्यता करती थी, और यह कि दिव्यता सामूहिकता की प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति है।

अध्ययन का निष्कर्ष है कि ड्यूरखिम में, धर्मनिरपेक्ष और पवित्र परस्पर अनन्य श्रेणियां नहीं हैं, बल्कि एक ही श्रेणीसामूहिक रूप से पवित्रके दो रूप हैं। पवित्रता का स्रोत स्थिर है; केवल इसका संगठन का तरीका बदलता है, यांत्रिक एकजुटता के तहत धार्मिक प्रतीकों और अनुष्ठानों से लेकर जैविक एकजुटता के तहत तर्कसंगत और सामूहिक आदर्शों तक। इसलिए धर्मनिरपेक्ष नैतिकता को पवित्रता की कार्यात्मक नकल के रूप में नहीं, बल्कि पवित्रता के आधुनिक रूप के रूप में पढ़ना सबसे अच्छा है। यह पुनः-संरचना पाठ्य व्याख्या से परे उत्पादक है: यह समझने के लिए एक रूपरेखा प्रदान करती है कि समकालीन समाजों में नागरिक धर्म, सामूहिक स्मृति और राष्ट्रीय पहचान में अभी भी धार्मिक तीव्रता क्यों है, ऐसी घटनाएँ जिन्हें प्रवासनशील पवित्रता के आधुनिक रूपों के रूप में पढ़ा जा सकता है। चूँकि विश्लेषण ड्यूर्खिम की आंतरिक तर्कसंगति तक ही सीमित है, इसलिए इसके निष्कर्ष ड्यूर्खिम की व्याख्या हैं, कि धर्मनिरपेक्षता पर एक सामान्य सिद्धांत। भविष्य के शोध में इस त्रि-पठन रूपरेखा को धर्मनिरपेक्षता के सिद्धांतों से संबंधित किया जा सकता है, या पवित्रता की ड्यूरखिम की अवधारणा की तुलना वेबर और सिमेल की अवधारणाओं से की जा सकती है।

 

कीवर्ड: धर्म का समाजशास्त्र, एमिल ड्यूरखिम, पवित्रता, धर्मनिरपेक्ष नैतिकता, सामूहिक चेतना, सामूहिक उत्साह।

Article Statistics

Number of reads 83
Number of downloads 24

Share

Turkish Studies-Comparative Religious Studies
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.