Fransa Ulusal Kütüphanesindeki Mi‘racnâme Mi‘racnâme (Turc 190) Minyatürlerindeki Burak Tasvirleri

Author:

Number of pages:
1503-1554
Language:
İngilizce
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 1
%>

Abstract

Bu çalışmanın amacı, Fransa Ulusal Kütüphanesi'nde bulunan 1436 yılında Çağatay Türkçesiyle Herat’ta yazılmış olan "Mi‘racnâme(Turc 190)” adlı el yazmasındaki Burak figürlerinin tasarım özelliklerini, İslam minyatür sanatındaki yeri ve önemini incelemektir. Mi‘racnâme, Hz. Muhammed’in (s.a.v.) en önemli peygamberlik mucizesi olan İsra ve Mi‘rac hadiselerini konu alan İslam edebiyatı türüdür. Günümüze ulaşan, en zengin görseller içeren minyatürlü Mi‘racnâme’lerin başında gelen bu el yazması da peygamberimizin Mekke’den Kudüs’e giderek Allah’ın (c.c.) huzuruna yükselişi ile aynı gece geri dönüşünü anlatmaktadır. Eserde bu kutsal yolculuk 58 farklı minyatür ile aşamalar halinde tasvir edilmiştir. Burak figürü, Hz. Muhammed’in bu yolculukta kullandığı kutsal binek olarak büyük bir önem taşımaktadır. Çalışmada, “Mi‘rac yolculuğuna çıkış,” “Yakup ve Yusuf peygamberlerle tanışma,” “cennet” ve “cehennem” ziyaretlerini konu alan minyatürler, Burak figürü odak alınarak tasarım özellikleri açısından incelenmiştir. Betimleyici ve analitik yöntemle yürütülen çalışmada, yüksek çözünürlüklü dijital görseller üzerinden Burak figürlerinin yüz, gövde ve kuyruk yapısı, hareket ve yüz ifadeleri, kompozisyon içindeki yeri ve renk tercihleri değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgulara göre, Burak figürü, minyatürlerde melek veya insana benzeyen yüz hatlarına ve ata benzeyen bir vücut yapısına sahip olarak resmedilmiştir. Ayrıca, kompozisyonda meleklere benzeyen yüz tipi ve kıyafet ile tasvir edilmesi, onun da kutsal bir figür olarak kabul edildiğini göstermektedir. Bu sonuçlar, Burak figürünün dönemin estetik ve kültürel anlayışlarına uygun olarak biçimlendiğini ve İslam minyatür sanatına ikonografik açıdan önemli katkılar sağladığını ortaya koymaktadır.

Keywords

Abstract

The aim of this study is to examine the design features, place, and significance of the Buraq figure in the Islamic miniature art of the Mi‘racnâme (Turc 190), a manuscript written in Chagatai Turkish in Herat in 1436 and housed in the National Library of France. The Mi‘racnâme is a genre of Islamic literature that recounts the Isra and Mi‘raj, the Prophet Muhammad’s (PBUH) most significant miracles. This manuscript, one of the most visually rich surviving Mi‘racnâmes, narrates the Prophet’s night journey from Mecca to Jerusalem, his ascent to the presence of Allah, and his return to Earth that same night. The sacred journey is illustrated in 58 unique miniatures, which depict different stages of this event. In the manuscript, the Buraq figure, a sacred steed used by the Prophet Muhammad in his journey, holds great importance. This study analyzes the miniatures on “Departure for the Mi‘raj Journey,” “Meeting the Prophets Jacob and Joseph,” and the “Visits to Heaven and Hell,” focusing on the design characteristics of the Buraq figure. Using descriptive and analytical methods, the study examines the Buraq figures in terms of facial, body, and tail structure, movement, facial expressions, placement in the composition, and color choices through high-resolution digital images. Findings show that the Buraq figure is illustrated with angelic or human-like facial features and a body similar to a horse. Moreover, the Buraq’s face type and attire, resembling those of the angels in composition, indicate its sacred status. These results reveal that the Buraq figure was shaped in accordance with the aesthetic and cultural understandings of the period, making significant iconographic contributions to Islamic miniature art.

Keywords

Structured Abstract:

Introduction and Purpose of the Study

The Miʿraj (Ascension) event is generally regarded as a significant narrative within Islamic belief and literature, describing the miraculous night journey of the Prophet Muhammad from Mecca to Jerusalem and his subsequent ascension to the heavens. According to Miʿraj narratives , this event is commonly explained in two stages: the first is the Isrāʾ, referring to the night journey from al-Masjid al-Haram to al-Masjid al-Aqsa, and the second is the Miʿraj, referring to the Prophet’s ascent to the heavens. Although certain aspects of this event are mentioned in the Qur’an, the details of the narrative appear to have been elaborated more extensively in hadith traditions and later Islamic literature. Over time, these narratives contributed to the formation of a rich literary and artistic tradition, and Miʿraj accounts came to be represented in various textual and visual forms within Islamic culture. Illustrated Miʿrājnāma manuscripts constitute an important field within Islamic book arts and miniature painting. These manuscripts visually narrate the stages of the Miʿrāj event through richly illustrated miniatures and reflect the artistic understanding of the periods in which they were produced. One of the most important surviving examples of this genre is the manuscript preserved in the Bibliothèque nationale de France under the inventory number BnF Suppl. Turc 190. Written in Chagatai Turkish in Herat in 1436, this manuscript contains numerous miniatures depicting the stages of the Prophet Muhammad’s ascension journey. Among the visual elements presented in these miniatures, the figure of Buraq occupies a particularly important place. Buraq is described in Islamic tradition as the sacred mount used by the Prophet Muhammad during the Miʿrāj journey. Because of its symbolic significance, the depiction of Buraq became an important iconographic motif in Islamic miniature art.

The aim of this study is to examine the Buraq figures depicted in the miniatures of the *Miʿrājnāma* manuscript preserved in the Bibliothèque nationale de France in terms of their design characteristics and their place within Islamic miniature art. The research seeks to answer the question of how the Buraq figure was visually represented by miniature artists and what artistic and symbolic meanings were attributed to this figure in the context of Timurid miniature painting.

 Conceptual and Theoretical Framework

The Miʿrāj narrative has been addressed extensively in Islamic literature and artistic traditions. In literary sources, the event is narrated through various religious and poetic works, including Miʿrāj poems and independent Miʿrājnāma texts. These works were produced in different cultural regions of the Islamic world and reflect diverse literary and artistic traditions. In Islamic belief, Buraq is described as the miraculous mount that carried the Prophet Muhammad during the Miʿrāj journey. The name Buraq derives from the Arabic root associated with brightness and lightning, emphasizing the creature’s extraordinary speed and luminous nature. According to traditional narratives, Buraq is often described as a being that possesses characteristics of both animals and humans and serves as a sacred intermediary between the earthly and divine realms.

The depiction of Buraq in Islamic art evolved over time. Early artistic representations appear in manuscripts produced during the Ilkhanid period, where Buraq is portrayed as a hybrid creature combining human and animal features. Later depictions in the Timurid and Safavid periods further developed these visual conventions. In miniature paintings, Buraq is often represented with a human-like face and a horse-like body, emphasizing both its celestial nature and its function as the mount of the Prophet Muhammad. Previous studies have examined the representation of Buraq in different manuscripts and artistic traditions. These studies indicate that the depiction of Buraq reflects the artistic styles and cultural influences of the periods in which the manuscripts were produced. Within this context, the *Miʿrājnāma* manuscript preserved in the Bibliothèque nationale de France represents a significant example of Timurid miniature art and provides valuable material for examining the iconographic features of Buraq.

Method

The study was conducted using descriptive and analytical research methods. The research is primarily based on library sources and visual materials obtained from the digital collections of the Bibliothèque nationale de France. High-resolution digital images of the miniatures contained in the manuscript were examined in detail. Within the scope of the study, selected miniatures depicting different stages of the Miʿrāj journey were analyzed. These miniatures include scenes representing the beginning of the Miʿrāj journey, encounters with prophets during the ascension, and the Prophet Muhammad’s visits to paradise and hell. The analysis focused on the visual and compositional characteristics of the Buraq figure depicted in these miniatures. In particular, the study examined the facial structure, body form, tail design, movement, facial expressions, color choices, and compositional placement of Buraq within the miniatures. These elements were analyzed in order to understand how the figure was visually constructed and how it contributed to the narrative structure of the miniatures. Through this methodological approach, the study aimed to identify the artistic conventions used in the depiction of Buraq and to evaluate these representations within the broader context of Islamic miniature art.

Findings and Discussion

The findings of the study indicate that the Buraq figures depicted in the miniatures of the *Miʿrājnāma* manuscript possess distinctive visual characteristics that combine human, angelic, and animal elements. In most miniatures, Buraq is portrayed with a human or angel-like face and a horse-like body. The facial features are generally depicted with pale skin, slanted eyes, delicate eyebrows, and black hair. These facial characteristics resemble those of the angelic figures present in the same compositions. Another significant feature observed in the depictions of Buraq is the presence of a golden crown on its head. This crown is often decorated with precious stones and pearls and symbolizes the sacred status of the creature. In several miniatures, Buraq is depicted wearing a crown similar to those worn by archangels, reinforcing the interpretation that the creature is considered a sacred being. The body of Buraq is depicted with the anatomical structure of a horse, including slender legs and hooves. Its tail is generally long and stylized, sometimes resembling the tail of other animals such as monkeys. Decorative cloths and saddles placed on Buraq’s back are richly ornamented with gold embroidery and bright colors such as blue, red, and purple. These decorative elements reflect the aesthetic characteristics of Timurid miniature painting. The emotional expression of Buraq also varies depending on the narrative context of the miniature. In scenes depicting paradise, Buraq appears with a calm and peaceful expression, sometimes with slightly rosy cheeks that symbolize happiness and spiritual serenity. In contrast, in scenes depicting hell, the figure is represented with a more solemn and melancholic expression, reflecting the dramatic atmosphere of these compositions. These visual representations demonstrate that Buraq was not depicted merely as a physical mount but as a sacred and symbolic figure closely associated with the spiritual dimension of the Miʿrāj narrative.

 Conclusion and Recommendations

The results of this study indicate that the figure of Buraq occupies an important iconographic position in the miniatures of the *Miʿrājnāma* manuscript preserved in the Bibliothèque nationale de France. The visual characteristics of the figure reflect the artistic conventions and aesthetic preferences of Timurid miniature paintinG. The combination of human facial features and an equine body structure emphasizes Buraq’s dual nature as a being that mediates between the earthly and divine realms. At the same time, the decorative elements used in its depiction highlight the symbolic importance attributed to the figure within the narrative of the Miʿrāj. The study demonstrates that the depiction of Buraq contributes significantly to the visual interpretation of the Miʿrāj narrative in Islamic miniature art. By examining these representations, the research provides insights into the artistic techniques and symbolic meanings employed by Timurid miniature artists. Future studies may further explore the iconographic development of the Buraq figure by comparing its depictions in different Miʿrājnāma manuscripts and miniature traditions. Such comparative analyses could contribute to a deeper understanding of the artistic and cultural transformations that shaped the visual representation of sacred narratives in Islamic art.

Keywords: Traditional Turkish Art, Islamic Art, Miniature Art, Buraq, Mi‘racnâme, Mi‘raj, BnF Suppl. Turc 190

Yapılandırılmış Özet:

Çalışmanın Giriş ve Amacı: Mi‘rac olayı, genel olarak İslam inancı ve edebiyatı içerisinde önemli bir anlatı olarak kabul edilmekte olup, Hz. Muhammed’in Mekke’den Kudüs’e gerçekleştirdiği mucizevî gece yolculuğunu ve ardından semaya yükselişini konu edinmektedir. Mi‘rac rivayetlerine göre bu olay genellikle iki aşamada açıklanmaktadır: Bunlardan ilki, Hz. Peygamber’in Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksâ’ya yaptığı gece yolculuğunu ifade eden İsrâ; ikincisi ise Hz. Peygamber’in göklere yükselişini ifade eden Mi‘ractır. Bu olayın bazı yönleri Kur’an’da zikredilmekle birlikte, anlatının ayrıntıları daha çok hadis rivayetleri ve sonraki dönem İslamî literatürde geniş biçimde ele alınmıştır. Zamanla bu anlatılar zengin bir edebî ve sanatsal geleneğin oluşmasına katkıda bulunmuş; Mi‘rac anlatıları İslam kültürü içerisinde çeşitli metinsel ve görsel biçimlerde temsil edilmiştir.

Resimli Mi‘racnâme yazmaları, İslam kitap sanatları ve minyatür sanatı içerisinde önemli bir alan teşkil etmektedir. Bu yazmalar, Mi‘rac olayının aşamalarını zengin minyatürler aracılığıyla görsel olarak anlatmakta ve üretildikleri dönemlerin sanatsal anlayışını yansıtmaktadır. Bu türün günümüze ulaşan en önemli örneklerinden biri, Bibliothèque nationale de France’da BnF Suppl. Turc 190 envanter numarasıyla muhafaza edilen yazmadır. 1436 yılında Herat’ta Çağatay Türkçesiyle yazılmış olan bu yazma, Hz. Muhammed’in semaya yükseliş yolculuğunun aşamalarını tasvir eden çok sayıda minyatür içermektedir. Bu minyatürlerde yer alan görsel unsurlar arasında Burak figürü özellikle önemli bir yer tutmaktadır. İslam geleneğinde Burak, Hz. Muhammed’in Mi‘rac yolculuğu sırasında kullandığı kutsal binek olarak tasvir edilmektedir. Sembolik anlamı sebebiyle Burak’ın tasviri, İslam minyatür sanatında önemli bir ikonografik motif hâline gelmiştir.

Bu çalışmanın amacı, Bibliothèque nationale de France’da muhafaza edilen Mi‘racnâme yazmasının minyatürlerinde tasvir edilen Burak figürlerini tasarım özellikleri ve İslam minyatür sanatı içindeki yerleri bakımından incelemektir. Araştırma, minyatür sanatçıları tarafından Burak figürünün görsel olarak nasıl temsil edildiği ve Timurlu minyatür sanatı bağlamında bu figüre hangi sanatsal ve sembolik anlamların yüklendiği sorularına cevap aramaktadır.

Kavramsal ve Kuramsal Çerçeve: Mi‘rac anlatısı İslam edebiyatı ve sanat geleneklerinde geniş biçimde ele alınmıştır. Edebî kaynaklarda bu olay, Mi‘rac şiirleri ve bağımsız Mi‘racnâme metinleri gibi çeşitli dinî ve edebî eserler aracılığıyla anlatılmaktadır. Bu eserler İslam dünyasının farklı kültürel bölgelerinde üretilmiş olup çeşitli edebî ve sanatsal gelenekleri yansıtmaktadır. İslam inancında Burak, Hz. Muhammed’i Mi‘rac yolculuğu sırasında taşıyan mucizevî binek olarak tanımlanmaktadır. “Burak” adı, parlaklık ve şimşek anlamlarıyla ilişkili Arapça bir kökten türemiş olup, bu varlığın olağanüstü hızını ve ışıklı doğasını vurgulamaktadır. Geleneksel anlatılara göre Burak çoğu zaman hem hayvan hem de insan özellikleri taşıyan bir varlık olarak tasvir edilmekte ve yeryüzü ile ilahî âlem arasında kutsal bir aracı rolü üstlenmektedir.

İslam sanatında Burak’ın tasviri zaman içinde gelişmiştir. En erken sanatsal örnekler İlhanlı döneminde üretilen yazmalarda görülmekte ve burada Burak insan ve hayvan özelliklerini bir arada barındıran hibrit bir varlık olarak tasvir edilmektedir. Timurlu ve Safevî dönemlerinde ise bu görsel gelenekler daha da geliştirilmiştir. Minyatür resimlerde Burak çoğunlukla insan benzeri bir yüz ve at biçiminde bir bedenle temsil edilmekte; bu durum hem onun semavî doğasını hem de Hz. Muhammed’in bineği olma işlevini vurgulamaktadır. Daha önce yapılan çalışmalar, Burak’ın farklı yazma eserlerde ve sanat geleneklerinde nasıl temsil edildiğini incelemiştir. Bu çalışmalar, Burak tasvirlerinin üretildikleri dönemlerin sanatsal üsluplarını ve kültürel etkilerini yansıttığını göstermektedir. Bu bağlamda Bibliothèque nationale de France’da muhafaza edilen Mi‘racnâme yazması, Timurlu minyatür sanatının önemli bir örneğini teşkil etmekte ve Burak figürünün ikonografik özelliklerinin incelenmesi için değerli bir kaynak sunmaktadır.

Yöntem: Çalışma, betimleyici ve analitik araştırma yöntemleri kullanılarak yürütülmüştür. Araştırmanın temelini kütüphane kaynakları ile Bibliothèque nationale de France’ın dijital koleksiyonlarından elde edilen görsel materyaller oluşturmaktadır. Yazmada yer alan minyatürlerin yüksek çözünürlüklü dijital görüntüleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Çalışma kapsamında Mi‘rac yolculuğunun farklı aşamalarını temsil eden seçilmiş minyatürler analiz edilmiştir. Bu minyatürler, Mi‘rac yolculuğunun başlangıcını, göğe yükseliş sırasında peygamberlerle karşılaşma sahnelerini ve Hz. Muhammed’in cennet ve cehennem ziyaretlerini tasvir eden sahneleri içermektedir.

Analiz özellikle bu minyatürlerde yer alan Burak figürünün görsel ve kompozisyonel özelliklerine odaklanmıştır. Bu kapsamda Burak’ın yüz yapısı, beden formu, kuyruk tasarımı, hareket biçimi, yüz ifadeleri, renk tercihleri ve minyatür kompozisyonu içindeki konumu incelenmiştir. Bu unsurlar, figürün görsel olarak nasıl kurgulandığını ve minyatürlerin anlatı yapısına nasıl katkıda bulunduğunu anlamak amacıyla analiz edilmiştir. Bu yöntemsel yaklaşım aracılığıyla çalışma, Burak tasvirinde kullanılan sanatsal gelenekleri tespit etmeyi ve bu temsilleri İslam minyatür sanatı bağlamında değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Bulgular ve Tartışma: Araştırmanın bulguları, Mi‘racnâme yazmasının minyatürlerinde tasvir edilen Burak figürlerinin insan, melek ve hayvan unsurlarını bir araya getiren özgün görsel özelliklere sahip olduğunu göstermektedir. Minyatürlerin çoğunda Burak, insan ya da melek benzeri bir yüz ve at biçiminde bir bedenle tasvir edilmektedir. Yüz özellikleri genellikle açık ten rengi, çekik gözler, ince kaşlar ve siyah saçlarla betimlenmiştir. Bu yüz özellikleri aynı kompozisyonlarda yer alan melek figürleriyle benzerlik göstermektedir.

Burak tasvirlerinde dikkat çeken bir diğer önemli özellik başında yer alan altın taçtır. Bu taç çoğu zaman değerli taşlar ve incilerle süslenmiş olup, söz konusu varlığın kutsal statüsünü simgelemektedir. Bazı minyatürlerde Burak’ın başında başmeleklerin taçlarına benzeyen bir taç yer almakta; bu durum onun kutsal bir varlık olarak yorumlanmasını güçlendirmektedir. Burak’ın bedeni at anatomisine uygun biçimde, ince bacaklar ve toynaklarla betimlenmiştir. Kuyruğu ise genellikle uzun ve stilize edilmiş olup bazen maymun gibi başka hayvanların kuyruklarını andırmaktadır.

Burak’ın sırtında yer alan örtüler ve eyerler altın işlemelerle ve mavi, kırmızı, mor gibi parlak renklerle zengin biçimde süslenmiştir. Bu süsleme unsurları Timurlu minyatür sanatının estetik özelliklerini yansıtmaktadır. Burak’ın duygusal ifadesi de minyatürün anlatı bağlamına göre değişiklik göstermektedir. Cennet sahnelerinde Burak sakin ve huzurlu bir ifadeyle tasvir edilmekte; bazen hafif pembeleşmiş yanaklar mutluluğu ve ruhsal huzuru simgelemektedir. Buna karşılık cehennem sahnelerinde figür daha ciddi ve melankolik bir yüz ifadesiyle temsil edilmekte ve kompozisyonların dramatik atmosferini yansıtmaktadır. Bu görsel temsiller, Burak’ın yalnızca fiziksel bir binek olarak değil, Mi‘rac anlatısının manevi boyutuyla yakından ilişkili kutsal ve sembolik bir figür olarak tasvir edildiğini göstermektedir.

Sonuç ve Öneriler: Bu çalışmanın sonuçları, Bibliothèque nationale de France’da muhafaza edilen Mi‘racnâme yazmasının minyatürlerinde Burak figürünün önemli bir ikonografik konuma sahip olduğunu göstermektedir. Figürün görsel özellikleri Timurlu minyatür sanatının estetik tercihlerini ve sanatsal geleneklerini yansıtmaktadır. İnsan yüz özellikleri ile at bedeninin birleşimi, Burak’ın yeryüzü ile ilahî âlem arasında aracılık eden çift yönlü doğasını vurgulamaktadır. Aynı zamanda tasvirinde kullanılan süsleme unsurları, Mi‘rac anlatısı içinde bu figüre atfedilen sembolik önemi ortaya koymaktadır.

Çalışma, Burak tasvirlerinin İslam minyatür sanatında Mi‘rac anlatısının görsel yorumuna önemli katkılar sağladığını göstermektedir. Bu tasvirlerin incelenmesi, Timurlu minyatür sanatçılarının kullandığı sanatsal teknikler ve sembolik anlamlar hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Gelecekte yapılacak çalışmalar, farklı Mi‘racnâme yazmalarındaki ve minyatür geleneklerindeki Burak tasvirlerini karşılaştırarak bu figürün ikonografik gelişimini daha ayrıntılı biçimde inceleyebilir. Bu tür karşılaştırmalı analizler, İslam sanatında kutsal anlatıların görsel temsilini şekillendiren sanatsal ve kültürel dönüşümlerin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayabilir.

Anahtar Kelimeler: Geleneksel Türk Sanatı, İslam Sanatı, Minyatür Sanatı, Burak, Mi‘racnâme, Mi‘rac, BnF Suppl. Turc 190

الملخص المُنظَّم

مقدمة الدراسة وهدفها يُعَدّ حادث المعراج من أبرز الروايات في العقيدة الإسلامية والأدب الإسلامي، إذ يصف رحلة النبي محمد ﷺ الليلية المعجزة من مكة إلى القدس، ثم عروجه إلى السماوات. ووفق روايات المعراج، يُفسَّر هذا الحدث عادةً على مرحلتين: الأولى هي الإسراء، وتشير إلى الرحلة الليلية من المسجد الحرام إلى المسجد الأقصى، والثانية هي المعراج، وتشير إلى عروج النبي ﷺ إلى السماوات. وعلى الرغم من أن بعض جوانب هذا الحدث قد ورد ذكرها في القرآن الكريم، فإن تفاصيل الرواية قد بُسِطت على نحو أوسع في كتب الحديث والتراث الإسلامي اللاحق. ومع مرور الزمن أسهمت هذه الروايات في نشوء تقليد أدبي وفني ثري، حيث تم تمثيل روايات المعراج في أشكال نصية وبصرية متعددة ضمن الثقافة الإسلامية.

وتُعَدّ مخطوطات المعراجنامة المصوَّرة مجالاً مهماً ضمن فنون الكتاب الإسلامية وفن المنمنمات. إذ تسرد هذه المخطوطات بصرياً مراحل حادث المعراج من خلال منمنمات غنية بالرسوم، كما تعكس الفهم الفني للعصور التي أُنتجت فيها. ومن أهم النماذج الباقية من هذا النوع المخطوط المحفوظ في المكتبة الوطنية الفرنسية تحت رقم الحفظ BnF Suppl. Turc 190. وقد كُتب هذا المخطوط باللغة التركية الجغتائية في مدينة هراة سنة 1436م، ويضم عدداً كبيراً من المنمنمات التي تُصوِّر مراحل رحلة عروج النبي محمد ﷺ. ومن بين العناصر البصرية الواردة في هذه المنمنمات تحتل شخصية البُراق مكانةً خاصة. ويُوصَف البُراق في التراث الإسلامي بأنه الدابة المقدسة التي ركبها النبي ﷺ في رحلة المعراج. وبسبب أهميته الرمزية أصبح تصوير البُراق عنصراً أيقونوغرافياً بارزاً في فن المنمنمات الإسلامية.

وتهدف هذه الدراسة إلى تحليل أشكال البُراق المصوَّرة في منمنمات مخطوط المعراجنامة المحفوظ في المكتبة الوطنية الفرنسية من حيث خصائصها التصميمية ومكانتها في فن المنمنمات الإسلامية. كما تسعى الدراسة إلى الإجابة عن سؤال يتمثل في كيفية تمثيل البُراق بصرياً لدى فناني المنمنمات، وما المعاني الفنية والرمزية التي أُسنِدت إلى هذه الشخصية في إطار فن المنمنمات التيمورية.

الإطار المفاهيمي والنظري حظيت رواية المعراج باهتمام واسع في الأدب الإسلامي والتقاليد الفنية. ففي المصادر الأدبية رُويت الحادثة عبر مؤلفات دينية وشعرية متعددة، من بينها قصائد المعراج ونصوص المعراجنامة المستقلة. وقد أُنتجت هذه الأعمال في مناطق ثقافية مختلفة من العالم الإسلامي، وتعكس تقاليد أدبية وفنية متنوعة. وفي العقيدة الإسلامية يُوصَف البُراق بأنه الدابة المعجزة التي حملت النبي محمد ﷺ في رحلة المعراج. ويشتق اسم البُراق من الجذر العربي المرتبط بالضياء والبرق، في إشارة إلى السرعة الفائقة والطبيعة النورانية لهذا المخلوق. ووفق الروايات التقليدية غالباً ما يُوصَف البُراق بأنه كائن يجمع بين خصائص الإنسان والحيوان، ويؤدي دور الوسيط المقدس بين العالم الأرضي والعالم الإلهي.

وقد تطوّر تصوير البُراق في الفن الإسلامي عبر الزمن. فتمثيلاته الفنية المبكرة تظهر في المخطوطات المنتجة خلال العصر الإيلخاني، حيث صُوِّر البُراق بوصفه كائناً هجينا يجمع بين السمات البشرية والحيوانية. ثم تطورت هذه التقاليد البصرية في العصور التيمورية والصفوية. وفي رسوم المنمنمات يُمثَّل البُراق غالباً بوجه شبيه بوجه الإنسان وجسد يشبه جسد الحصان، وهو تصوير يؤكد طبيعته السماوية ووظيفته بوصفه مطية النبي محمد ﷺ. وقد تناولت دراسات سابقة تصوير البُراق في مخطوطات وتقاليد فنية مختلفة، وتشير هذه الدراسات إلى أن صورة البُراق تعكس الأساليب الفنية والتأثيرات الثقافية للعصور التي أُنتجت فيها تلك المخطوطات. وفي هذا السياق يُعَدّ مخطوط المعراجنامة المحفوظ في المكتبة الوطنية الفرنسية مثالاً مهماً لفن المنمنمات التيمورية، كما يوفّر مادةً قيّمة لدراسة الخصائص الأيقونوغرافية للبُراق.

المنهج اعتمدت الدراسة على المنهج الوصفي التحليلي. وترتكز مادتها الأساسية على المصادر المكتبية والمواد البصرية المتاحة في المجموعات الرقمية للمكتبة الوطنية الفرنسية. وقد جرى فحص الصور الرقمية عالية الدقة للمنمنمات الواردة في المخطوط فحصاً تفصيلياً. وفي إطار الدراسة تم تحليل مجموعة مختارة من المنمنمات التي تمثل مراحل مختلفة من رحلة المعراج. وتشمل هذه المنمنمات مشاهد تُصوِّر بداية رحلة المعراج، ولقاء النبي ﷺ بالأنبياء أثناء العروج، وزياراته للجنة والنار.

وقد ركز التحليل على الخصائص البصرية والتركيبية لشخصية البُراق في هذه المنمنمات. وبصورة خاصة تناولت الدراسة بنية الوجه، وشكل الجسد، وتصميم الذيل، وحركة البُراق، وتعابير الوجه، واختيارات الألوان، وموقع الشخصية داخل التكوين الفني. وقد جرى تحليل هذه العناصر لفهم كيفية بناء الصورة البصرية للبُراق، وكيف أسهمت في تشكيل البنية السردية للمنمنمات. ومن خلال هذا الإطار المنهجي سعت الدراسة إلى تحديد التقاليد الفنية المستخدمة في تصوير البُراق، وتقييم هذه التمثيلات ضمن السياق الأوسع لفن المنمنمات الإسلامية.

النتائج والمناقشة تشير نتائج الدراسة إلى أن صور البُراق في منمنمات مخطوط المعراجنامة تتميز بخصائص بصرية فريدة تجمع بين عناصر بشرية وملائكية وحيوانية. ففي معظم المنمنمات يُصوَّر البُراق بوجه يشبه وجه الإنسان أو الملَك، وجسد يشبه جسد الحصان. وتُرسَم ملامح الوجه عادةً ببشرة فاتحة، وعيون مائلة، وحواجب دقيقة، وشعر أسود، وهي خصائص تشبه ملامح الشخصيات الملائكية في التكوينات نفسها.

ومن السمات المهمة الأخرى في تصوير البُراق وجود تاج ذهبي على رأسه، غالباً ما يُزيَّن بالأحجار الكريمة واللآلئ، ويرمز إلى المكانة المقدسة لهذا الكائن. وفي عدد من المنمنمات يظهر البُراق مرتدياً تاجاً شبيهاً بتيجان رؤساء الملائكة، مما يعزز تفسيره بوصفه كائناً مقدساً. أما جسده فيُصوَّر وفق البنية التشريحية للحصان، مع أرجل نحيلة وحوافر واضحة. ويكون ذيله غالباً طويلاً ومزخرفاً، وأحياناً يشبه ذيل بعض الحيوانات الأخرى كالقرد.

كما تُزيَّن الأقمشة والسروج الموضوعة على ظهر البُراق بزخارف غنية مطرزة بالذهب وألوان زاهية مثل الأزرق والأحمر والأرجواني، وهي عناصر زخرفية تعكس الخصائص الجمالية لفن المنمنمات التيمورية. وتختلف تعابير وجه البُراق بحسب السياق السردي للمنمنمة. ففي المشاهد التي تصوّر الجنة يظهر البُراق بملامح هادئة ومطمئنة، وأحياناً بخدود وردية ترمز إلى السعادة والسكينة الروحية. أما في المشاهد التي تمثل النار فيظهر بملامح أكثر جدية وحزناً، بما يعكس الطابع الدرامي لهذه التكوينات. وتدل هذه التمثيلات البصرية على أن البُراق لم يُصوَّر مجرد مطية مادية، بل بوصفه شخصية رمزية مقدسة ترتبط ارتباطاً وثيقاً بالبعد الروحي لرواية المعراج.

الخاتمة والتوصيات تُظهر نتائج هذه الدراسة أن شخصية البُراق تحتل مكانة أيقونوغرافية مهمة في منمنمات مخطوط المعراجنامة المحفوظ في المكتبة الوطنية الفرنسية. وتعكس الخصائص البصرية لهذه الشخصية التقاليد الفنية والذائقة الجمالية لفن المنمنمات التيمورية. كما أن الجمع بين ملامح الوجه البشرية وبنية الجسد الحصانية يؤكد الطبيعة المزدوجة للبُراق بوصفه كائناً وسيطاً بين العالم الأرضي والعالم الإلهي. وفي الوقت نفسه تبرز العناصر الزخرفية المستخدمة في تصويره الأهمية الرمزية التي أُسندت إليه داخل السردية البصرية لحادث المعراج.

وتُظهر الدراسة أن تصوير البُراق يسهم إسهاماً مهماً في التفسير البصري لرواية المعراج في فن المنمنمات الإسلامية. ومن خلال تحليل هذه التمثيلات توفّر الدراسة فهماً أعمق للتقنيات الفنية والمعاني الرمزية التي استخدمها فنانو المنمنمات في العصر التيموري. ويمكن للدراسات المستقبلية أن تتناول تطور صورة البُراق أيقونوغرافياً عبر مقارنة تمثيلاته في مخطوطات معراجنامة مختلفة وتقاليد منمنمية متعددة، وهو ما قد يسهم في تعميق فهم التحولات الفنية والثقافية التي شكّلت تمثيل الروايات المقدسة في الفن الإسلامي.

BnF Suppl. Turc 190.الكلمات المفتاحية: الفن التركي التقليدي، الفن الإسلامي، فن المنمنمات، البُراق، معراجنامة، المعراج

Résumé Structuré:

Introduction et objectif de l’étude: L’événement du Miʿrāj (Ascension) est généralement considéré comme un récit fondamental dans la croyance et la littérature islamiques, décrivant le voyage nocturne miraculeux du Prophète Muḥammad de La Mecque à Jérusalem, suivi de son ascension vers les cieux. Selon les récits du Miʿrāj, cet événement est généralement expliqué en deux étapes : la première est l’Isrāʾ, qui désigne le voyage nocturne depuis al-Masjid al-Ḥarām jusqu’à al-Masjid al-Aqṣā, et la seconde est le Miʿrāj, qui renvoie à l’ascension du Prophète vers les cieux. Bien que certains aspects de cet événement soient mentionnés dans le Coran, les détails du récit semblent avoir été développés plus largement dans les traditions hadithiques et la littérature islamique ultérieure. Avec le temps, ces récits ont contribué à la formation d’une riche tradition littéraire et artistique, et les récits du Miʿrāj ont été représentés sous diverses formes textuelles et visuelles au sein de la culture islamique.

Les manuscrits illustrés de Miʿrājnāma constituent un domaine important dans les arts du livre islamiques et l’art de la miniature. Ces manuscrits relatent visuellement les différentes étapes de l’événement du Miʿrāj à travers des miniatures richement illustrées et reflètent la conception artistique des périodes au cours desquelles ils ont été produits. L’un des exemples les plus importants conservés de ce genre est le manuscrit préservé à la Bibliothèque nationale de France sous le numéro d’inventaire BnF Suppl. Turc 190. Rédigé en turc tchaghataï à Hérat en 1436, ce manuscrit contient de nombreuses miniatures représentant les étapes du voyage d’ascension du Prophète Muḥammad. Parmi les éléments visuels présents dans ces miniatures, la figure du Burāq occupe une place particulièrement importante. Dans la tradition islamique, le Burāq est décrit comme la monture sacrée utilisée par le Prophète Muḥammad lors du voyage du Miʿrāj. En raison de sa signification symbolique, la représentation du Burāq est devenue un motif iconographique majeur dans l’art de la miniature islamique.

L’objectif de cette étude est d’examiner les figures du Burāq représentées dans les miniatures du manuscrit Miʿrājnāma conservé à la Bibliothèque nationale de France, en analysant leurs caractéristiques de conception ainsi que leur place dans l’art de la miniature islamique. La recherche vise à répondre à la question de savoir comment la figure du Burāq a été représentée visuellement par les artistes de miniatures et quelles significations artistiques et symboliques ont été attribuées à cette figure dans le contexte de la peinture miniature timouride.

Cadre conceptuel et théorique: Le récit du Miʿrāj a été largement abordé dans la littérature islamique et les traditions artistiques. Dans les sources littéraires, l’événement est relaté à travers diverses œuvres religieuses et poétiques, notamment les poèmes du Miʿrāj et les textes indépendants de Miʿrājnāma. Ces œuvres ont été produites dans différentes régions culturelles du monde islamique et reflètent des traditions littéraires et artistiques variées. Dans la croyance islamique, le Burāq est décrit comme la monture miraculeuse qui transporta le Prophète Muḥammad lors du voyage du Miʿrāj. Le nom Burāq dérive de la racine arabe associée à la lumière et à l’éclair, soulignant la vitesse extraordinaire et la nature lumineuse de cette créature. Selon les récits traditionnels, le Burāq est souvent décrit comme un être possédant à la fois des caractéristiques animales et humaines, servant d’intermédiaire sacré entre le monde terrestre et le domaine divin.

La représentation du Burāq dans l’art islamique a évolué au fil du temps. Les premières représentations artistiques apparaissent dans des manuscrits produits durant la période ilkhanide, où le Burāq est représenté comme une créature hybride combinant des traits humains et animaux. Les représentations ultérieures des périodes timouride et safavide ont davantage développé ces conventions visuelles. Dans les peintures miniatures, le Burāq est souvent représenté avec un visage humanoïde et un corps de cheval, soulignant à la fois sa nature céleste et sa fonction de monture du Prophète Muḥammad. Des études antérieures ont examiné la représentation du Burāq dans différents manuscrits et traditions artistiques. Ces recherches indiquent que la représentation du Burāq reflète les styles artistiques et les influences culturelles des périodes au cours desquelles les manuscrits ont été produits. Dans ce contexte, le manuscrit Miʿrājnāma conservé à la Bibliothèque nationale de France constitue un exemple important de l’art de la miniature timouride et fournit un matériau précieux pour l’étude des caractéristiques iconographiques du Burāq.

Méthode: L’étude a été menée en utilisant des méthodes de recherche descriptives et analytiques. La recherche repose principalement sur des sources bibliographiques et des matériaux visuels obtenus à partir des collections numériques de la Bibliothèque nationale de France. Les images numériques en haute résolution des miniatures contenues dans le manuscrit ont été examinées en détail. Dans le cadre de l’étude, des miniatures sélectionnées représentant différentes étapes du voyage du Miʿrāj ont été analysées. Ces miniatures comprennent des scènes illustrant le début du voyage du Miʿrāj, les rencontres avec les prophètes au cours de l’ascension, ainsi que les visites du Prophète Muḥammad au paradis et en enfer.

L’analyse s’est concentrée sur les caractéristiques visuelles et compositionnelles de la figure du Burāq représentée dans ces miniatures. Plus particulièrement, l’étude a examiné la structure du visage, la forme du corps, la conception de la queue, le mouvement, les expressions faciales, les choix chromatiques et la place du Burāq dans la composition des miniatures. Ces éléments ont été analysés afin de comprendre comment la figure a été construite visuellement et comment elle contribue à la structure narrative des miniatures. Grâce à cette approche méthodologique, l’étude vise à identifier les conventions artistiques utilisées dans la représentation du Burāq et à évaluer ces représentations dans le contexte plus large de l’art de la miniature islamique.

Résultats et discussion: Les résultats de l’étude indiquent que les figures du Burāq représentées dans les miniatures du manuscrit Miʿrājnāma possèdent des caractéristiques visuelles distinctives combinant des éléments humains, angéliques et animaux. Dans la plupart des miniatures, le Burāq est représenté avec un visage humain ou angélique et un corps de cheval. Les traits du visage sont généralement représentés avec une peau pâle, des yeux légèrement inclinés, des sourcils délicats et des cheveux noirs. Ces caractéristiques faciales ressemblent à celles des figures angéliques présentes dans les mêmes compositions.

Une autre caractéristique importante observée dans les représentations du Burāq est la présence d’une couronne dorée sur sa tête. Cette couronne est souvent décorée de pierres précieuses et de perles et symbolise le statut sacré de la créature. Dans plusieurs miniatures, le Burāq est représenté portant une couronne similaire à celles des archanges, renforçant l’interprétation selon laquelle cette créature est considérée comme un être sacré. Le corps du Burāq est représenté avec la structure anatomique d’un cheval, comprenant des pattes élancées et des sabots. Sa queue est généralement longue et stylisée, ressemblant parfois à celle d’autres animaux tels que les singes.

Les tissus décoratifs et les selles placés sur le dos du Burāq sont richement ornés de broderies d’or et de couleurs vives telles que le bleu, le rouge et le violet. Ces éléments décoratifs reflètent les caractéristiques esthétiques de la peinture miniature timouride. L’expression émotionnelle du Burāq varie également selon le contexte narratif de la miniature. Dans les scènes représentant le paradis, le Burāq apparaît avec une expression calme et sereine, parfois avec des joues légèrement rosées symbolisant le bonheur et la sérénité spirituelle. En revanche, dans les scènes représentant l’enfer, la figure est représentée avec une expression plus grave et mélancolique, reflétant l’atmosphère dramatique de ces compositions. Ces représentations visuelles démontrent que le Burāq n’est pas seulement représenté comme une simple monture physique, mais comme une figure sacrée et symbolique étroitement associée à la dimension spirituelle du récit du Miʿrāj.

Conclusion et recommandations: Les résultats de cette étude indiquent que la figure du Burāq occupe une position iconographique importante dans les miniatures du manuscrit Miʿrājnāma conservé à la Bibliothèque nationale de France. Les caractéristiques visuelles de cette figure reflètent les conventions artistiques et les préférences esthétiques de la peinture miniature timouride. La combinaison de traits faciaux humains et d’une structure corporelle équine souligne la nature duale du Burāq en tant qu’être médiateur entre le monde terrestre et le monde divin. Par ailleurs, les éléments décoratifs utilisés dans sa représentation mettent en évidence l’importance symbolique attribuée à cette figure dans la narration du Miʿrāj.

L’étude démontre que la représentation du Burāq contribue de manière significative à l’interprétation visuelle du récit du Miʿrāj dans l’art de la miniature islamique. En examinant ces représentations, la recherche apporte des éclairages sur les techniques artistiques et les significations symboliques employées par les artistes de miniatures timourides. Les recherches futures pourraient approfondir le développement iconographique de la figure du Burāq en comparant ses représentations dans différents manuscrits de Miʿrājnāma et dans diverses traditions de miniatures. De telles analyses comparatives pourraient contribuer à une meilleure compréhension des transformations artistiques et culturelles qui ont façonné la représentation visuelle des récits sacrés dans l’art islamique.

Mots-clés: Art traditionnel turc, Art islamique, Art de la miniature, Burāq, Miʿrājnāma, Miʿrāj, BnF Suppl. Turc 190

Resumen Estructurado:

Introducción y propósito del estudio: El acontecimiento del Miʿrāj (Ascensión) es generalmente considerado como una narración significativa dentro de la creencia y la literatura islámicas, que describe el milagroso viaje nocturno del Profeta Muḥammad desde La Meca hasta Jerusalén y su posterior ascensión a los cielos. Según las narraciones del Miʿrāj, este evento suele explicarse en dos etapas: la primera es el Isrāʾ, que se refiere al viaje nocturno desde al-Masjid al-Ḥarām hasta al-Masjid al-Aqṣā, y la segunda es el Miʿrāj, que alude a la ascensión del Profeta a los cielos. Aunque ciertos aspectos de este acontecimiento se mencionan en el Corán, los detalles de la narración parecen haberse desarrollado con mayor amplitud en las tradiciones del hadiz y en la literatura islámica posterior. Con el paso del tiempo, estas narraciones contribuyeron a la formación de una rica tradición literaria y artística, y los relatos del Miʿrāj comenzaron a representarse en diversas formas textuales y visuales dentro de la cultura islámica.

Los manuscritos ilustrados de Miʿrājnāma constituyen un campo importante dentro de las artes del libro islámicas y del arte de la miniatura. Estos manuscritos narran visualmente las etapas del acontecimiento del Miʿrāj mediante miniaturas ricamente ilustradas y reflejan la concepción artística de los períodos en los que fueron producidos. Uno de los ejemplos más importantes conservados de este género es el manuscrito preservado en la Bibliothèque nationale de France con el número de inventario BnF Suppl. Turc 190. Redactado en turco chagatai en Herat en 1436, este manuscrito contiene numerosas miniaturas que representan las etapas del viaje de ascensión del Profeta Muḥammad. Entre los elementos visuales presentados en estas miniaturas, la figura del Burāq ocupa un lugar particularmente importante. En la tradición islámica, el Burāq se describe como la montura sagrada utilizada por el Profeta Muḥammad durante el viaje del Miʿrāj. Debido a su significado simbólico, la representación del Burāq se convirtió en un importante motivo iconográfico en el arte de la miniatura islámica.

El objetivo de este estudio es examinar las figuras de Burāq representadas en las miniaturas del manuscrito Miʿrājnāma conservado en la Bibliothèque nationale de France en términos de sus características de diseño y de su lugar dentro del arte de la miniatura islámica. La investigación busca responder a la cuestión de cómo fue representada visualmente la figura del Burāq por los artistas de miniaturas y qué significados artísticos y simbólicos se atribuyeron a esta figura en el contexto de la pintura en miniatura timúrida.

Marco conceptual y teórico: La narrativa del Miʿrāj ha sido ampliamente abordada en la literatura islámica y en las tradiciones artísticas. En las fuentes literarias, el acontecimiento se narra a través de diversas obras religiosas y poéticas, incluidos poemas del Miʿrāj y textos independientes de Miʿrājnāma. Estas obras fueron producidas en distintas regiones culturales del mundo islámico y reflejan diversas tradiciones literarias y artísticas. En la creencia islámica, el Burāq se describe como la montura milagrosa que transportó al Profeta Muḥammad durante el viaje del Miʿrāj. El nombre Burāq deriva de la raíz árabe asociada con el brillo y el relámpago, lo que subraya la extraordinaria velocidad y la naturaleza luminosa de esta criatura. Según las narraciones tradicionales, el Burāq suele describirse como un ser que posee características tanto animales como humanas y que actúa como un intermediario sagrado entre el mundo terrenal y el ámbito divino.

La representación del Burāq en el arte islámico evolucionó con el tiempo. Las primeras representaciones artísticas aparecen en manuscritos producidos durante el período ilkánida, donde el Burāq se presenta como una criatura híbrida que combina rasgos humanos y animales. Las representaciones posteriores en los períodos timúrida y safávida desarrollaron aún más estas convenciones visuales. En las pinturas en miniatura, el Burāq suele representarse con un rostro de aspecto humano y un cuerpo similar al de un caballo, lo que enfatiza tanto su naturaleza celestial como su función como montura del Profeta Muḥammad. Estudios anteriores han examinado la representación del Burāq en diferentes manuscritos y tradiciones artísticas. Estas investigaciones indican que la representación del Burāq refleja los estilos artísticos y las influencias culturales de los períodos en los que se produjeron los manuscritos. En este contexto, el manuscrito Miʿrājnāma conservado en la Bibliothèque nationale de France constituye un ejemplo significativo del arte de la miniatura timúrida y proporciona material valioso para examinar las características iconográficas del Burāq.

Método: El estudio se llevó a cabo utilizando métodos de investigación descriptivos y analíticos. La investigación se basa principalmente en fuentes bibliográficas y materiales visuales obtenidos de las colecciones digitales de la Bibliothèque nationale de France. Las imágenes digitales de alta resolución de las miniaturas contenidas en el manuscrito fueron examinadas detalladamente. Dentro del alcance del estudio, se analizaron miniaturas seleccionadas que representan diferentes etapas del viaje del Miʿrāj. Estas miniaturas incluyen escenas que representan el inicio del viaje del Miʿrāj, los encuentros con los profetas durante la ascensión y las visitas del Profeta Muḥammad al paraíso y al infierno.

El análisis se centró en las características visuales y compositivas de la figura del Burāq representada en estas miniaturas. En particular, el estudio examinó la estructura facial, la forma del cuerpo, el diseño de la cola, el movimiento, las expresiones faciales, las elecciones cromáticas y la ubicación compositiva del Burāq dentro de las miniaturas. Estos elementos fueron analizados con el fin de comprender cómo se construyó visualmente la figura y cómo contribuyó a la estructura narrativa de las miniaturas. Mediante este enfoque metodológico, el estudio pretendió identificar las convenciones artísticas utilizadas en la representación del Burāq y evaluar estas representaciones dentro del contexto más amplio del arte de la miniatura islámica.

Resultados y discusión: Los resultados del estudio indican que las figuras de Burāq representadas en las miniaturas del manuscrito Miʿrājnāma poseen características visuales distintivas que combinan elementos humanos, angelicales y animales. En la mayoría de las miniaturas, el Burāq se representa con un rostro humano o angelical y un cuerpo similar al de un caballo. Los rasgos faciales suelen representarse con piel pálida, ojos ligeramente inclinados, cejas delicadas y cabello negro. Estas características faciales se asemejan a las de las figuras angelicales presentes en las mismas composiciones.

Otra característica significativa observada en las representaciones del Burāq es la presencia de una corona dorada sobre su cabeza. Esta corona suele estar decorada con piedras preciosas y perlas y simboliza el estatus sagrado de la criatura. En varias miniaturas, el Burāq se representa llevando una corona similar a las que portan los arcángeles, lo que refuerza la interpretación de que esta criatura es considerada un ser sagrado. El cuerpo del Burāq se representa con la estructura anatómica de un caballo, incluyendo patas esbeltas y cascos. Su cola suele ser larga y estilizada, a veces semejante a la cola de otros animales como los monos.

Las telas decorativas y las sillas colocadas sobre el lomo del Burāq están ricamente ornamentadas con bordados de oro y colores brillantes como el azul, el rojo y el púrpura. Estos elementos decorativos reflejan las características estéticas de la pintura en miniatura timúrida. La expresión emocional del Burāq también varía según el contexto narrativo de la miniatura. En las escenas que representan el paraíso, el Burāq aparece con una expresión tranquila y serena, a veces con mejillas ligeramente rosadas que simbolizan la felicidad y la serenidad espiritual. En cambio, en las escenas que representan el infierno, la figura se representa con una expresión más solemne y melancólica, reflejando la atmósfera dramática de estas composiciones. Estas representaciones visuales demuestran que el Burāq no fue representado simplemente como una montura física, sino como una figura sagrada y simbólica estrechamente asociada con la dimensión espiritual de la narrativa del Miʿrāj.

Conclusión y recomendaciones: Los resultados de este estudio indican que la figura del Burāq ocupa una posición iconográfica importante en las miniaturas del manuscrito Miʿrājnāma conservado en la Bibliothèque nationale de France. Las características visuales de la figura reflejan las convenciones artísticas y las preferencias estéticas de la pintura en miniatura timúrida. La combinación de rasgos faciales humanos y una estructura corporal equina enfatiza la naturaleza dual del Burāq como un ser que media entre el mundo terrenal y el divino. Al mismo tiempo, los elementos decorativos utilizados en su representación destacan la importancia simbólica atribuida a esta figura dentro de la narrativa del Miʿrāj.

El estudio demuestra que la representación del Burāq contribuye significativamente a la interpretación visual de la narrativa del Miʿrāj en el arte de la miniatura islámica. Al examinar estas representaciones, la investigación ofrece perspectivas sobre las técnicas artísticas y los significados simbólicos empleados por los artistas de miniaturas timúridas. Estudios futuros podrían explorar más a fondo el desarrollo iconográfico de la figura del Burāq comparando sus representaciones en diferentes manuscritos de Miʿrājnāma y tradiciones de miniatura. Tales análisis comparativos podrían contribuir a una comprensión más profunda de las transformaciones artísticas y culturales que han dado forma a la representación visual de las narrativas sagradas en el arte islámico.

Palabras clave: Arte tradicional turco, arte islámico, arte de la miniatura, Burāq, Miʿrājnāma, Miʿrāj, BnF Suppl. Turc 190

构化摘要:

研究背景与目的

米尔阿吉(Miʿrāj,登霄)事件通常被视为伊斯信仰与文学传统中的重要叙事,它描述了先知穆罕默德从麦加到耶路撒冷的奇迹般的夜行,以及随后升入天的程。根据有关米尔阿吉的叙事,一事件通常被解释为两个段:第一段是夜行Isrāʾ),即从禁寺(al-Masjid al-Ḥarām)到寺(al-Masjid al-Aqṣā)的夜旅程;第二段是登霄Miʿrāj),即先知升入天。尽管《古兰经》中提及了一事件的某些方面,但其详细叙述在圣训传统以及后期伊斯文献中得到了更充分的展。随着时间的推移,些叙事促成了丰富的文学与艺术传统的形成,而米尔阿吉故事也在伊斯文化中以多种文本和视觉形式呈出来。

有插的《米尔阿吉》(Miʿrājnāma)手稿是伊斯兰书艺术密画艺术中的重要域。类手稿通丰富的密画形象地叙述了米尔阿吉事件的各个段,同也反映了其代的艺术观念。存最重要的例之一,是保存于法国国家图书馆 BnF Suppl. Turc 190 的手稿。手稿于1436年在赫拉特以察合台突厥写成,其中包含大量描先知穆罕默德登霄旅程各个段的密画。在密画所呈视觉元素中,布拉克(Burāq 的形象占据着尤重要的地位。在伊斯兰传统中,布拉克被描述先知穆罕默德在登霄之旅中所乘的神圣坐。由于其象征意,布拉克的形象逐伊斯兰细密画艺术中的重要像母

本研究旨在从设计特征以及其在伊斯兰细密画艺术中的地位两个方面,法国国家图书馆所藏《米尔阿吉》手稿中的布拉克形象行考察。研究试图回答以下问题密画艺术家是如何在视觉上表布拉克一形象的?在帖木儿密画艺术境中,一形象被予了怎艺术与象征意

                概念与理框架

                米尔阿吉叙事在伊斯文学与艺术传统中得到了广泛关注。在文学料中,一事件通多种宗教与歌作品被加以叙述,其中包括米尔阿吉以及独立成的《米尔阿吉》文本。些作品生于伊斯世界不同的文化区域,并反映出多化的文学与艺术传统。在伊斯信仰中,布拉克被描述在登霄旅程中承先知穆罕默德的奇迹坐。布拉克一名源自阿拉伯中与光闪电相关的根,强一生物非凡的速度与光特性。根据传统叙事,布拉克通常被描绘为兼具物与人类特征的存在,并作为连接人与神圣域之的神圣媒介。

布拉克在伊斯兰艺术中的形象随着时间不断演。早期的艺术于伊儿汗期制作的手稿,其中布拉克被描绘为结合人类与物特征的混合生物。随后在帖木儿期与维时期,视觉形式得到了一步的展。在密画作品中,布拉克通常被表现为具有人类面孔和的身体,既强了其天界性,也体了其作先知穆罕默德坐的功能。既有研究已考察了不同手稿和艺术传统中布拉克的表方式,些研究表明,布拉克的形象反映了各个期的艺术风格与文化影响。在一背景下,法国国家图书馆所藏的《米尔阿吉》手稿成帖木儿密画艺术的重要范例,并研究布拉克的像学特征提供了宝材料。

研究方法

本研究采用描述性与分析性研究方法。研究主要依据图书文献料以及来自法国国家图书馆数字藏的视觉材料。手稿中所包含的密画高分辨率数字行了详细考察。在研究范内,取了描米尔阿吉旅程不同段的若干密画行分析。密画包括表登霄旅程开始、先知在升天程中与先知相遇,以及先知访问天堂与地景。

分析主要集中于密画中布拉克形象的视觉与构特征。具体而言,研究考察了布拉克的面部构、身体形、尾部设计、运姿、面部表情、色彩选择以及其在画面构中的位置。通过对这些元素的分析,旨在理解一形象在视觉上的构建方式,以及其如何参与密画的叙事构。通过这一方法路径,研究试图识别布拉克形象描中所采用的艺术规范,并在伊斯兰细密画艺术的更广阔语境中对这些表现进估。

研究发现讨论

研究果表明,《米尔阿吉》手稿密画中的布拉克形象具有独特的视觉特征,其合了人类、天使与物的元素。在大多数密画中,布拉克被描绘为具有人类或天使般的面孔以及的身体。其面部特征通常表现为白皙的肤色、略微斜的眼睛、致的眉毛以及黑色的头发些特征与同一画面中出的天使形象十分相似。

布拉克形象的另一个重要特征是其部佩戴的金色王冠。一王冠通常装有宝石与珍珠,象征着一生物的神圣地位。在若干密画中,布拉克所佩戴的王冠与大天使所戴的王冠相似,这进一步强化了其作神圣存在的解。布拉克的身体按照的解剖构描,具有修的四肢与蹄。其尾部通常较长有装性,有类似于其他物(如猴子)的尾巴。

布拉克背上的装布与鞍具通常以金线以及色、色、紫色等鲜艳色彩行装些装元素反映了帖木儿密画艺术美特征。布拉克的情表达也会根据密画的叙事境而化。在描天堂的景中,布拉克通常呈出平静而安的神情,有其面带红晕,象征着幸福与精神上的宁静。相反,在描景中,一形象出更加庄重甚至略带忧郁的表情,以呼画面的戏剧性氛视觉表明,布拉克不仅仅被描绘为一种物理意上的坐,更被塑造成与米尔阿吉叙事精神度密切相关的神圣象征性形象。

结论与建

研究果表明,在法国国家图书馆所藏《米尔阿吉》手稿的密画中,布拉克形象占据着重要的像学地位。其视觉特征反映了帖木儿密画艺术范与美偏好。人类面部特征与形身体构的合,突出了布拉克作为连世与神圣域之媒介存在的双重性。同,其形象中所使用的装元素也强一形象在米尔阿吉叙事中的象征意

本研究表明,布拉克的形象在伊斯兰细密画艺术米尔阿吉叙事的视觉诠释具有重要献。通过对这像表的考察,研究揭示了帖木儿密画艺术家所运用的艺术技法与象征意。未来研究可以通不同《米尔阿吉》手稿及密画传统中的布拉克形象,一步探像学展的程。此类比研究有助于更深入地理解塑造伊斯兰艺术中神圣叙事视觉表达的艺术与文化迁。

关键词: 土耳其传统艺术,伊斯兰艺术,细密画艺术,布拉克,《米尔阿吉记》,米尔阿吉,BnF Suppl. Turc 190

Структурированное резюме:

Введение и цель исследования: Событие Миʿрадж (Вознесение) обычно рассматривается как значимое повествование в исламской вере и литературе, описывающее чудесное ночное путешествие пророка Мухаммада из Мекки в Иерусалим и его последующее вознесение на небеса. Согласно преданиям о Миʿрадже, это событие обычно объясняется в двух этапах: первый — это Исра (Isrāʾ), обозначающий ночное путешествие от аль-Масджид аль-Харам к аль-Масджид аль-Акса, а второй — Миʿрадж, обозначающий вознесение пророка на небеса. Хотя некоторые аспекты этого события упоминаются в Коране, подробности повествования получили более широкое развитие в хадисной традиции и в последующей исламской литературе. Со временем эти повествования способствовали формированию богатой литературной и художественной традиции, а рассказы о Миʿрадже начали представляться в различных текстовых и визуальных формах в исламской культуре.

Иллюстрированные рукописи Миʿраджнаме (Miʿrājnāma) составляют важную область в исламском книжном искусстве и искусстве миниатюры. Эти рукописи визуально повествуют о стадиях события Миʿраджа посредством богато иллюстрированных миниатюр и отражают художественные представления эпох, в которые они были созданы. Одним из наиболее значимых сохранившихся образцов этого жанра является рукопись, хранящаяся в Национальной библиотеке Франции под инвентарным номером BnF Suppl. Turc 190. Написанная на чагатайском тюркском языке в Герате в 1436 году, эта рукопись содержит многочисленные миниатюры, изображающие этапы восхождения пророка Мухаммада. Среди визуальных элементов, представленных в этих миниатюрах, особое место занимает фигура Бурака (Burāq). В исламской традиции Бурак описывается как священное средство передвижения, использованное пророком Мухаммадом во время путешествия Миʿраджа. Благодаря своему символическому значению изображение Бурака стало важным иконографическим мотивом в исламском искусстве миниатюры.

Цель данного исследования заключается в изучении изображений Бурака в миниатюрах рукописи Миʿраджнаме, хранящейся в Национальной библиотеке Франции, с точки зрения их художественных особенностей и их места в исламском искусстве миниатюры. Исследование стремится ответить на вопрос о том, каким образом фигура Бурака была визуально представлена художниками-миниатюристами и какие художественные и символические значения придавались этой фигуре в контексте тимуридской миниатюрной живописи.

Концептуально-теоретическая основа: Повествование о Миʿрадже широко освещается в исламской литературе и художественных традициях. В литературных источниках это событие передается через различные религиозные и поэтические произведения, включая поэмы о Миʿрадже и самостоятельные тексты Миʿраджнаме. Эти произведения создавались в различных культурных регионах исламского мира и отражают разнообразные литературные и художественные традиции. В исламском вероучении Бурак описывается как чудесное средство передвижения, которое перенесло пророка Мухаммада во время путешествия Миʿраджа. Название «Бурак» происходит от арабского корня, связанного со светом и молнией, подчеркивая необычайную скорость и светящуюся природу этого существа. Согласно традиционным преданиям, Бурак часто описывается как существо, обладающее как животными, так и человеческими чертами, выступающее священным посредником между земным и божественным мирами.

Изображение Бурака в исламском искусстве развивалось со временем. Ранние художественные представления встречаются в рукописях периода Ильханидов, где Бурак изображается как гибридное существо, сочетающее человеческие и животные черты. Позднейшие изображения в тимуридский и сефевидский периоды ещё больше развили эти визуальные традиции. В миниатюрной живописи Бурак часто изображается с человеческим лицом и телом, напоминающим тело лошади, что подчеркивает как его небесную природу, так и его функцию как средства передвижения пророка Мухаммада. Предыдущие исследования рассматривали изображения Бурака в различных рукописях и художественных традициях. Эти исследования показывают, что изображения Бурака отражают художественные стили и культурные влияния эпох, в которые создавались рукописи. В этом контексте рукопись Миʿраджнаме, хранящаяся в Национальной библиотеке Франции, представляет собой важный пример тимуридского искусства миниатюры и предоставляет ценный материал для изучения иконографических особенностей Бурака.

Методология: Исследование проведено с использованием описательных и аналитических методов. Основой исследования стали библиотечные источники и визуальные материалы, полученные из цифровых коллекций Национальной библиотеки Франции. Высококачественные цифровые изображения миниатюр, содержащихся в рукописи, были подробно изучены. В рамках исследования были проанализированы выбранные миниатюры, изображающие различные этапы путешествия Миʿраджа. Эти миниатюры включают сцены начала путешествия Миʿраджа, встречи с пророками во время вознесения, а также посещения пророком Мухаммадом рая и ада.

Анализ был сосредоточен на визуальных и композиционных характеристиках фигуры Бурака, изображенной в этих миниатюрах. В частности, исследование рассматривало структуру лица, форму тела, оформление хвоста, движение, выражения лица, цветовые решения и композиционное расположение Бурака в миниатюрах. Эти элементы анализировались для того, чтобы понять, каким образом визуально конструировалась фигура и каким образом она способствовала формированию повествовательной структуры миниатюр. С помощью данного методологического подхода исследование стремилось выявить художественные каноны, использованные при изображении Бурака, и оценить эти представления в более широком контексте исламского искусства миниатюры.

Результаты и обсуждение: Результаты исследования показывают, что фигуры Бурака, изображенные в миниатюрах рукописи Миʿраджнаме, обладают характерными визуальными особенностями, сочетающими человеческие, ангельские и животные элементы. В большинстве миниатюр Бурак изображается с человеческим или ангелоподобным лицом и телом, напоминающим тело лошади. Черты лица обычно представлены светлой кожей, слегка раскосыми глазами, тонкими бровями и черными волосами. Эти особенности напоминают черты ангельских фигур, присутствующих в тех же композициях.

Еще одной значительной особенностью изображений Бурака является наличие золотой короны на его голове. Эта корона часто украшена драгоценными камнями и жемчугом и символизирует священный статус существа. В нескольких миниатюрах Бурак изображается с короной, похожей на короны архангелов, что усиливает интерпретацию этого существа как священного. Тело Бурака изображается с анатомической структурой лошади, включая стройные ноги и копыта. Его хвост обычно длинный и стилизованный, иногда напоминающий хвост других животных, например обезьяны.

Декоративные ткани и седла, размещенные на спине Бурака, богато украшены золотым шитьем и яркими цветами, такими как синий, красный и пурпурный. Эти декоративные элементы отражают эстетические особенности тимуридской миниатюрной живописи. Эмоциональное выражение Бурака также варьируется в зависимости от повествовательного контекста миниатюры. В сценах, изображающих рай, Бурак предстает с спокойным и мирным выражением лица, иногда с слегка розовыми щеками, символизирующими счастье и духовное спокойствие. Напротив, в сценах, изображающих ад, фигура представлена с более серьезным и меланхоличным выражением, отражающим драматическую атмосферу этих композиций. Эти визуальные представления демонстрируют, что Бурак изображался не просто как физическое средство передвижения, но как священная и символическая фигура, тесно связанная с духовным измерением повествования о Миʿрадже.

Заключение и рекомендации: Результаты данного исследования показывают, что фигура Бурака занимает важное иконографическое место в миниатюрах рукописи Миʿраджнаме, хранящейся в Национальной библиотеке Франции. Визуальные характеристики этой фигуры отражают художественные каноны и эстетические предпочтения тимуридской миниатюрной живописи. Сочетание человеческих черт лица и конеподобной структуры тела подчеркивает двойственную природу Бурака как существа-посредника между земным и божественным мирами. В то же время декоративные элементы, использованные при его изображении, подчеркивают символическую значимость этой фигуры в повествовании о Миʿрадже.

Исследование показывает, что изображение Бурака в значительной степени способствует визуальной интерпретации повествования о Миʿрадже в исламском искусстве миниатюры. Анализ этих изображений позволяет получить представление о художественных техниках и символических значениях, использованных художниками-миниатюристами тимуридского периода. Будущие исследования могут более подробно изучить иконографическое развитие фигуры Бурака путем сопоставления его изображений в различных рукописях Миʿраджнаме и традициях миниатюрной живописи. Подобные сравнительные исследования могут способствовать более глубокому пониманию художественных и культурных трансформаций, сформировавших визуальное представление священных повествований в исламском искусстве.

Ключевые слова: традиционное турецкое искусство, исламское искусство, искусство миниатюры, Бурак, Миʿраджнаме, Миʿрадж, BnF Suppl. Turc 190.

संरचित सारांश:

अध्ययन की भूमिका और उद्देश्य: मिअराज (Miʿrāj) की घटना को सामान्यतः इस्लामी आस्था और साहित्य में एक महत्वपूर्ण कथानक के रूप में माना जाता है। यह घटना पैग़म्बर मुहम्मद के मक्का से यरूशलेम तक हुए चमत्कारिक रात्रि-यात्रा तथा उसके बाद आकाशों की ओर उनके आरोहण का वर्णन करती है। मिराज संबंधी परंपरागत कथाओं के अनुसार, इस घटना को प्रायः दो चरणों में समझाया जाता है: पहला चरण इस्रा (Isrāʾ) है, जो मस्जिद अल-हराम से मस्जिद अल-अक़्सा तक की रात्रि-यात्रा को दर्शाता है; दूसरा चरण मिराज (Miʿrāj) है, जो पैग़म्बर के आकाशों की ओर आरोहण को अभिव्यक्त करता है। यद्यपि इस घटना के कुछ पहलुओं का उल्लेख क़ुरआन में मिलता है, किन्तु इसके विस्तृत विवरण हदीस परंपराओं तथा बाद के इस्लामी साहित्य में अधिक विस्तार से विकसित हुए प्रतीत होते हैं। समय के साथ इन कथाओं ने एक समृद्ध साहित्यिक और कलात्मक परंपरा के निर्माण में योगदान दिया, और मिराज की कथाएँ इस्लामी संस्कृति में विविध पाठ्य तथा दृश्य रूपों में अभिव्यक्त होने लगीं।

चित्रित मिअराजनामा (Miʿrājnāma) पांडुलिपियाँ इस्लामी पुस्तक कला और लघुचित्रकला की एक महत्वपूर्ण शाखा मानी जाती हैं। इन पांडुलिपियों में मिराज की घटना के विभिन्न चरणों को समृद्ध चित्रित लघुचित्रों के माध्यम से दृश्यात्मक रूप में प्रस्तुत किया गया है, और ये उन कालों की कलात्मक समझ को भी प्रतिबिंबित करती हैं जिनमें उनका निर्माण हुआ। इस प्रकार की सबसे महत्वपूर्ण संरक्षित पांडुलिपियों में से एक फ्रांस की Bibliothèque nationale de France में BnF Suppl. Turc 190 सूची संख्या के अंतर्गत सुरक्षित है। यह पांडुलिपि 1436 में हेरात में चगताई तुर्की भाषा में लिखी गई थी और इसमें पैग़म्बर मुहम्मद की स्वर्गारोहण यात्रा के विभिन्न चरणों को दर्शाने वाली अनेक लघुचित्र शामिल हैं। इन लघुचित्रों में प्रस्तुत दृश्य तत्वों में बुराक (Burāq) की आकृति विशेष रूप से महत्वपूर्ण स्थान रखती है। इस्लामी परंपरा में बुराक को उस पवित्र सवारी के रूप में वर्णित किया गया है जिसका उपयोग पैग़म्बर मुहम्मद ने मिराज की यात्रा के दौरान किया था। अपने प्रतीकात्मक महत्व के कारण, बुराक का चित्रण इस्लामी लघुचित्र कला में एक महत्वपूर्ण आइकोनोग्राफिक रूपक बन गया।

इस अध्ययन का उद्देश्य फ्रांस की राष्ट्रीय पुस्तकालय में संरक्षित मिअराजनामा पांडुलिपि की लघुचित्रों में चित्रित बुराक आकृतियों का उनके डिज़ाइन संबंधी गुणों तथा इस्लामी लघुचित्र कला में उनके स्थान के संदर्भ में विश्लेषण करना है। यह शोध इस प्रश्न का उत्तर खोजने का प्रयास करता है कि लघुचित्र कलाकारों ने बुराक की आकृति को दृश्य रूप में किस प्रकार प्रस्तुत किया और तैमूरी लघुचित्र परंपरा के संदर्भ में इस आकृति को कौन-कौन से कलात्मक और प्रतीकात्मक अर्थ प्रदान किए गए।

वैचारिक और सैद्धांतिक ढाँचा: मिराज की कथा इस्लामी साहित्य और कला परंपराओं में व्यापक रूप से प्रस्तुत की गई है। साहित्यिक स्रोतों में यह घटना विभिन्न धार्मिक और काव्यात्मक कृतियों के माध्यम से वर्णित की गई है, जिनमें मिराज संबंधी कविताएँ और स्वतंत्र मिअराजनामा ग्रंथ शामिल हैं। ये कृतियाँ इस्लामी विश्व के विभिन्न सांस्कृतिक क्षेत्रों में रची गईं और विविध साहित्यिक तथा कलात्मक परंपराओं को प्रतिबिंबित करती हैं। इस्लामी आस्था में बुराक को उस चमत्कारिक सवारी के रूप में वर्णित किया गया है जिसने मिराज यात्रा के दौरान पैग़म्बर मुहम्मद को वहन किया।बुराकनाम अरबी मूल से व्युत्पन्न है, जो प्रकाश और बिजली से संबंधित है, और यह इस प्राणी की असाधारण गति तथा प्रकाशमय प्रकृति को रेखांकित करता है। पारंपरिक कथाओं के अनुसार बुराक को प्रायः एक ऐसे अस्तित्व के रूप में वर्णित किया जाता है जिसमें पशु और मानव दोनों के गुण विद्यमान हैं तथा जो सांसारिक और दैवीय लोकों के बीच एक पवित्र मध्यस्थ की भूमिका निभाता है।

इस्लामी कला में बुराक का चित्रण समय के साथ विकसित हुआ। प्रारंभिक कलात्मक रूपांकन इलखानी काल की पांडुलिपियों में दिखाई देते हैं, जहाँ बुराक को मानव और पशु विशेषताओं को संयोजित करने वाले एक संकर प्राणी के रूप में दर्शाया गया है। बाद में तैमूरी और सफ़वी कालों में इन दृश्य परंपराओं को और विकसित किया गया। लघुचित्रों में बुराक को प्रायः मानव-सदृश मुख और घोड़े जैसे शरीर के साथ चित्रित किया गया है, जो उसकी आकाशीय प्रकृति तथा पैग़म्बर मुहम्मद की सवारी के रूप में उसकी भूमिका दोनों को रेखांकित करता है। पूर्ववर्ती अध्ययनों में विभिन्न पांडुलिपियों और कलात्मक परंपराओं में बुराक के चित्रण का विश्लेषण किया गया है। इन अध्ययनों से यह संकेत मिलता है कि बुराक का चित्रण उन कालों की कलात्मक शैली और सांस्कृतिक प्रभावों को प्रतिबिंबित करता है जिनमें पांडुलिपियाँ निर्मित हुईं। इस संदर्भ में फ्रांस की राष्ट्रीय पुस्तकालय में संरक्षित मिअराजनामा पांडुलिपि तैमूरी लघुचित्र कला का एक महत्वपूर्ण उदाहरण प्रस्तुत करती है और बुराक की आइकोनोग्राफिक विशेषताओं के अध्ययन के लिए मूल्यवान सामग्री प्रदान करती है।

पद्धति: यह अध्ययन वर्णनात्मक तथा विश्लेषणात्मक अनुसंधान विधियों के माध्यम से संचालित किया गया। शोध मुख्यतः पुस्तकालयीय स्रोतों तथा फ्रांस की राष्ट्रीय पुस्तकालय के डिजिटल संग्रह से प्राप्त दृश्य सामग्रियों पर आधारित है। पांडुलिपि में सम्मिलित लघुचित्रों की उच्च-रिज़ॉल्यूशन डिजिटल छवियों का विस्तृत परीक्षण किया गया। अध्ययन के अंतर्गत मिराज यात्रा के विभिन्न चरणों को दर्शाने वाली चयनित लघुचित्रों का विश्लेषण किया गया। इन लघुचित्रों में मिराज यात्रा की शुरुआत, आरोहण के दौरान विभिन्न नबियों से मुलाकात, तथा पैग़म्बर मुहम्मद की जन्नत और जहन्नम की यात्राओं को दर्शाने वाले दृश्य शामिल हैं।

विश्लेषण मुख्यतः इन लघुचित्रों में चित्रित बुराक की दृश्यात्मक और संरचनात्मक विशेषताओं पर केंद्रित था। विशेष रूप से बुराक की मुख संरचना, शरीर की आकृति, पूँछ का विन्यास, गतिशीलता, चेहरे की अभिव्यक्तियाँ, रंगों का चयन तथा चित्र संरचना में उसकी स्थिति का अध्ययन किया गया। इन तत्वों का विश्लेषण यह समझने के लिए किया गया कि इस आकृति का दृश्य निर्माण किस प्रकार किया गया और यह लघुचित्रों की कथात्मक संरचना में किस प्रकार योगदान देती है। इस पद्धतिगत दृष्टिकोण के माध्यम से अध्ययन का उद्देश्य बुराक के चित्रण में प्रयुक्त कलात्मक परंपराओं की पहचान करना तथा इन चित्रणों का इस्लामी लघुचित्र कला के व्यापक संदर्भ में मूल्यांकन करना था।

निष्कर्ष एवं विमर्श: अध्ययन के निष्कर्ष यह संकेत करते हैं कि मिअराजनामा पांडुलिपि की लघुचित्रों में चित्रित बुराक की आकृतियाँ विशिष्ट दृश्य विशेषताओं से युक्त हैं, जिनमें मानव, फ़रिश्ताई तथा पशु तत्वों का संयोजन दिखाई देता है। अधिकांश लघुचित्रों में बुराक को मानव या फ़रिश्ते जैसे चेहरे तथा घोड़े जैसे शरीर के साथ चित्रित किया गया है। चेहरे की विशेषताएँ सामान्यतः हल्की त्वचा, तिरछी आँखें, कोमल भौहें और काले बालों के रूप में दिखाई देती हैं। ये विशेषताएँ उन्हीं रचनाओं में उपस्थित फ़रिश्ताई आकृतियों से मिलती-जुलती हैं।

बुराक के चित्रण में एक अन्य महत्वपूर्ण विशेषता उसके सिर पर स्वर्ण मुकुट का होना है। यह मुकुट प्रायः रत्नों और मोतियों से सजाया गया होता है और उस प्राणी की पवित्र स्थिति का प्रतीक है। कई लघुचित्रों में बुराक को ऐसे मुकुट के साथ चित्रित किया गया है जो महादूतों द्वारा धारण किए जाने वाले मुकुटों के समान होता है, जिससे यह व्याख्या और सुदृढ़ होती है कि यह प्राणी एक पवित्र अस्तित्व माना जाता है। बुराक का शरीर घोड़े की शारीरिक संरचना के अनुसार चित्रित किया गया है, जिसमें पतली टाँगें और खुर सम्मिलित हैं। उसकी पूँछ सामान्यतः लंबी और शैलीबद्ध होती है, जो कभी-कभी अन्य पशुओं जैसे बंदर की पूँछ से मिलती-जुलती प्रतीत होती है।

बुराक की पीठ पर रखे सजावटी वस्त्र और काठी सोने की कढ़ाई तथा नीले, लाल और बैंगनी जैसे चमकीले रंगों से समृद्ध रूप से अलंकृत हैं। ये सजावटी तत्व तैमूरी लघुचित्र कला की सौंदर्यात्मक विशेषताओं को प्रतिबिंबित करते हैं। बुराक की भावनात्मक अभिव्यक्ति भी लघुचित्र के कथात्मक संदर्भ के अनुसार परिवर्तित होती है। स्वर्ग को दर्शाने वाले दृश्यों में बुराक शांत और संतुलित अभिव्यक्ति के साथ दिखाई देता है, कभी-कभी हल्के गुलाबी गालों के साथ जो प्रसन्नता और आध्यात्मिक शांति का प्रतीक होते हैं। इसके विपरीत, नरक को दर्शाने वाले दृश्यों में यह आकृति अधिक गंभीर और उदास भाव के साथ प्रस्तुत की जाती है, जो इन रचनाओं के नाटकीय वातावरण को प्रतिबिंबित करती है। ये दृश्यात्मक प्रस्तुतियाँ यह दर्शाती हैं कि बुराक को केवल एक भौतिक सवारी के रूप में नहीं, बल्कि मिराज की आध्यात्मिक कथा से गहराई से जुड़ी एक पवित्र और प्रतीकात्मक आकृति के रूप में चित्रित किया गया है।

निष्कर्ष और सुझाव: इस अध्ययन के परिणाम दर्शाते हैं कि फ्रांस की राष्ट्रीय पुस्तकालय में संरक्षित मिअराजनामा पांडुलिपि की लघुचित्रों में बुराक की आकृति एक महत्वपूर्ण आइकोनोग्राफिक स्थान रखती है। इस आकृति की दृश्य विशेषताएँ तैमूरी लघुचित्र कला की कलात्मक परंपराओं और सौंदर्यात्मक प्राथमिकताओं को प्रतिबिंबित करती हैं। मानव-सदृश चेहरे और अश्वाकार शरीर संरचना का संयोजन बुराक की उस द्वैत प्रकृति को रेखांकित करता है जिसके माध्यम से वह सांसारिक और दैवीय लोकों के बीच मध्यस्थ के रूप में कार्य करता है। साथ ही उसके चित्रण में प्रयुक्त सजावटी तत्व मिराज कथा में इस आकृति को दिए गए प्रतीकात्मक महत्व को भी उजागर करते हैं।

यह अध्ययन दर्शाता है कि बुराक का चित्रण इस्लामी लघुचित्र कला में मिराज कथा की दृश्यात्मक व्याख्या में महत्वपूर्ण योगदान देता है। इन चित्रणों के विश्लेषण के माध्यम से यह शोध तैमूरी लघुचित्र कलाकारों द्वारा प्रयुक्त कलात्मक तकनीकों और प्रतीकात्मक अर्थों पर प्रकाश डालता है। भविष्य के अध्ययन विभिन्न मिअराजनामा पांडुलिपियों और लघुचित्र परंपराओं में बुराक के चित्रण की तुलना करके उसके आइकोनोग्राफिक विकास का और गहन विश्लेषण कर सकते हैं। ऐसे तुलनात्मक अध्ययन इस्लामी कला में पवित्र कथाओं के दृश्यात्मक रूपांतरण को आकार देने वाली कलात्मक और सांस्कृतिक प्रक्रियाओं की गहरी समझ प्रदान कर सकते हैं।

कुंजी शब्द: पारंपरिक तुर्की कला, इस्लामी कला, लघुचित्र कला, बुराक, मिराजनामा, मिराज, BnF Suppl. Turc 190.

Article Statistics

Number of reads 93
Number of downloads 19

Share

Turkish Studies-Comparative Religious Studies
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.