Urban Space Analysis in the Context of Ibn Khaldun's Urbanization Theory

İbn-i Haldun’un Kentleşme Kuramı Bağlamında Kentsel Mekân Çözümlemesi
Author:

Number of pages:
99-152
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue Ö1
%>

Abstract

Çalışmanın konusu, kent kuramlarının önemli dallarından biri olan kentsel mekân ve onun kent tarihi boyunca pek çok açıdan tanımlanan; çeşitli nitelikler edinerek günümüze ulaşan kavramsal zenginliğidir. Bu kavramsal zenginliği oluşturan daha çok Batı menşeili kuramlar iken Doğu coğrafyasının da katkıları mevcuttur. Bu noktada İbn Haldun’un bedevi-hadari ayrımı, toplum bilimi ve kentbilimde ilk karşımıza çıkan arketiplerden biri olması nedeniyle önemlidir. İbn Haldun’un kentin oluşumuna dair kuramsal yaklaşımları kentsel mekânı da içermektedir. Kentsel mekânın anlamını, eksik kalan Doğu coğrafyasını dâhil ederek yeniden yorumlamayı amaçlayan bu çalışma; Batılı kaynaklardan elde ettiği kentsel mekân tanımlamarını başlangıç noktası aldıktan sonra perspektifi Doğu’ya çevirip İbn Haldun’un kentsel mekân özelliklerini ortaya koymaktadır. Çalışmanın yöntemi yorumsamacı yaklaşım çerçevesinde karşılaştırmalı yöntemle yapılan içerik analizidir. Kentsel mekân kavramını elde etmek için seçilen kuramcılar: G. Childe (1950), E. Durkheim (1982), F. Tönnies (2001), H. Pirenne (1982), G. Sjoberg (1955), M. Weber (2012), G. Simmel (2017), H. Lefebvre (2014), D. Harvey (2013), M. Castells (2020) olmak üzere on eserdir ve metin içinde görülebileceği üzere başka çalışmalarla da desteklenerek literatür taraması yapılmıştır. Buradan ulaşılan kentsel mekân nitelikleriyle İbn Haldun’un Mukaddime I (2022a) ve Mukaddime II (2022b) eserlerinin ilgli kısımlarına içerik analizi yapılmış; dedüktif yöntemle 6 tema belirlenmiş, bir temanın İbn Haldun’un orjinal kentsel mekân niteliği olduğu belirlenerek 7 temaya tamamlanmıştır. Elde edilen temalarla daha önce yapılan kentsel mekân nitelikleri Değerlendirme kısmında kıyaslanmış, iki farklı coğrafyaya ait literatürün benzeyen ve ayrışan yönleri tartışılmıştır. Makalenin sonucunda, İbn-i Haldun’un kentsel mekân özellikleri hem günümüz kentlerini tanımlamak için geçerliliğini korumaktadır hem de Batı literatürüyle ortak yönlere sahiptir. Bu anlamda bu çalışma, kent kuramları çalışmalarının temel kaynaklarından birinin Doğu literatünden İbn Haldun’un Mukaddime I ve II eserleri olma potansiyelini ortaya koyması bakımından literatüre katkı yapmaktadır.

Keywords

Abstract

The subject of this study is the conceptual richness of urban space, one of the important branches of urban theory, which has been defined in many ways throughout urban history and has reached the present day with various qualities. While the conceptual richness is largely formed by Western-origin theories, contributions from Eastern geography also exist. At this point, Ibn Khaldun's distinction between the Bedouin and the Hadari is important because it is one of the first archetypes we encounter in social science and urban studies. Ibn Khaldun's theoretical approaches to the formation of the city also include urban space. This study aims to reinterpret the meaning of urban space by including the missing Eastern geography. After taking the definitions of urban space obtained from Western sources as a starting point, it shifts its perspective to the East and reveals Ibn Khaldun's characteristics of urban space. The method of the study is content analysis using a comparative approach within an interpretive framework. The theorists selected to obtain the concept of urban space are: G. Childe (1950), E. Durkheim (1982), F. Tönnies (2001), H. Pirenne (1982), G. Sjoberg (1955), M. Weber (2012), G. Simmel (2017), H. Lefebvre (2014), D. Harvey (2013), M. Castells (2020). As can be seen in the text, a literature review was conducted with the support of other studies. Content analysis was performed on the relevant sections of Ibn Khaldun's Muqaddimah I (2022a) and Muqaddimah II (2022b) based on the urban space characteristics identified here; Six themes were identified using a deductive method, and one theme was determined to be Ibn Khaldun's original urban space quality, completing the seven themes. The themes obtained were compared with the previously identified urban space qualities in the Evaluation section, and the similarities and differences between the literature of the two different geographies were discussed. The article concludes that Ibn Khaldun's urban space characteristics remain valid for defining today's cities and share commonalities with Western literature. In this sense, this study contributes to the literature by revealing the potential of Ibn Khaldun's Muqaddimah I and II, from Eastern literature, to be one of the fundamental sources for urban theory studies

Keywords

Urban Theories, Ibn Khaldun, Urban space, Middle Ages Cities, Bedouin Society, Urban Society.

Structured Abstract: This study aims to interpret the meaning of the concept of urban space, one of the components of urban theories, through an East-West comparison. A Western definition of urban space has been established through a literature review limited to significant historical developments that shape the spatial structure of the city. The cumulative urban space characteristics obtained from selected literature from ancient times to the present day were used as a reference in the readings of Ibn Khaldun's Muqaddimah 1 (2022a) and Muqaddimah II (2022b). The theorists selected to obtain the concept of urban space are: G. Childe (1950), E. Durkheim (1982), F. Tönnies (2001), H. Pirenne (1982), G. Sjoberg (1955), M. Weber (2012), G. Simmel (2017), H. Lefebvre (2014), D. Harvey (2013), M. Castells (2020). As can be seen in the text, these are supported by other studies.

The other dimension of the study, according to Ibn Khaldun, concerns the characteristics of urban spaces. To this end, the first, second and third parts (up to the sixteenth chapter) of Ibn Khaldun's Muqaddimah I (2022a) and the fourth and fifth parts of Muqaddimah II (2022b) were read using a deductive method; the urban space characteristics identified in the previous section of the article were traced. During these readings, notes were taken to evaluate Ibn Khaldun's unique characteristics of urban space, which define urban space, through induction. As a result of the content analysis of the specified sections of Ibn Khaldun's work, covering a total of 550 pages, the characteristics that urban space should possess, according to Ibn Khaldun, have been categorised into seven themes. These are six themes obtained through deductive reasoning: economic, administrative, professions and division of labour, social life, architecture, and population; and seven categories obtained through inductive reasoning: geographical characteristics.

The method of the study is content analysis, which is a qualitative research method conducted using a comparative approach within an interpretive framework. Content analysis is an appropriate method for determining and analysing the nature of social events and situations. In content analysis, the texts and documents identified as targets are analysed, themes/categories are created, classification is performed, and evidence related to the meaning to be obtained after the analysis is presented (Metin and Ünal, 2022, p. 276).  In this study, the concept forming the basis of content analysis is urban space, and the totality of information regarding this concept was obtained through a literature review focusing on selected literature. Subsequently, the sections of Ibn Khaldun's works Muqaddimah I (2022a) and II (2022b) covering the aforementioned topics of bedouinism, urbanism, state administration, cities, and towns were examined to refine the characteristics of urban space. Ibn Khaldun does not explicitly use the concept of urban space in the aforementioned works. This directs the research towards an interpretative ground, requiring deductions to be made using the inductive method. Therefore, while examining Ibn Khaldun's aforementioned works, which were determined as the target text, the definitions of urban space reached in the first part of this study were used as reference information.

The clearest conclusion of the study is that Western literature and Ibn Khaldun's formulation of urban space coincide in six of the seven categories. While Ibn Khaldun addressed geographical and topographic factors in urban space, they were overlooked in Western literature. It contradicts the prevailing Western literature view of the city as a place of freedom, intellectual struggle, and class conflict. According to Ibn Khaldun, urban society evolves not to increase its freedoms but to increase its prosperity. He argues that the city is a society dominated by a ruler, composed of conformists and those who have lost their courage.Urban theories must reconcile the city's spatial form with its social processes. In other words, urban sociology, spatial consciousness, and geographical characteristics must be compatible in the definition of the city (Harvey, 2013, p. 28). Ibn Khaldun's spatial analysis of the evolution of Bedouin communities into modern societies within the context of social and urbanization, and his framing of this evolution as dependent on geographical conditions, indicates that he has developed an urban theory. Irwin (2021, p. 87), who researched Ibn Khaldun, stated that he experienced both urban and nomadic life, made extensive observations, and became an expert in negotiations with Berber and Arab tribes living in settlements and plateaus in the middle of the desert. He also stated that Ibn Khaldun "learned a lot from the experiences of life in the backyard of the city." Despite its many similarities with Western literature, no reference is made to Ibn Khaldun, who was from Islamic geography (Irwin, 2021; Meriç, 2015, p. 276). This is attributed to the fact that the interest of Western thinkers, who dominated urban science literature, in the East, which had faded after the Crusades, resumed in the 1800s due to colonialism. 

Urban Theories, Ibn Khaldun, Urban space, Middle Ages Cities, Muqaddimah Ive II

Yapılandırılmış Özet: Bu çalışma, kentsel teorilerin bileşenlerinden biri olan kentsel mekan kavramının anlamını Doğu-Batı karşılaştırması yoluyla yorumlamayı amaçlamaktadır. Şehrin mekansal yapısını şekillendiren önemli tarihi gelişmelerle sınırlı bir literatür incelemesi yoluyla kentsel mekanın Batı tanımı oluşturulmuştur. Antik çağlardan günümüze kadar seçilmiş literatürden elde edilen kümülatif kentsel mekan özellikleri, İbn Haldun'un Mukaddime I (2022a) ve Mukaddime II (2022b) okumalarında referans olarak kullanılmıştır. Kentsel mekan kavramını elde etmek için seçilen kuramcılar şunlardır: G. Childe (1950), E. Durkheim (1982), F. Tönnies (2001), H. Pirenne (1982), G. Sjoberg (1955), M. Weber (2012), G. Simmel (2017), H. Lefebvre (2014), D. Harvey (2013), M. Castells (2020). Metinde görülebileceği gibi, bunlar diğer çalışmalarla da desteklenmektedir.

İbn Haldun'a göre çalışmanın diğer boyutu, kentsel mekanların özellikleriyle ilgilidir. Bu amaçla, İbn Haldun'un Mukaddime I'inin (2022a) birinci, ikinci ve üçüncü bölümleri (on altıncı bölüme kadar) ve Mukaddime II'sinin (2022b) dördüncü ve beşinci bölümleri tümdengelim yöntemiyle okunmuş; makalenin önceki bölümünde belirlenen kentsel mekan özellikleri izlenmiştir. Bu okumalar sırasında, İbn Haldun'un kentsel alanı tanımlayan kendine özgü özelliklerini tümevarım yoluyla değerlendirmek için notlar alındı. İbn Haldun'un toplam 550 sayfayı kapsayan eserinin belirtilen bölümlerinin içerik analizi sonucunda, İbn Haldun'a göre kentsel alanın sahip olması gereken özellikler yedi tema altında sınıflandırıldı. Bunlardan altısı tümdengelim yoluyla elde edilen temalardır: ekonomik, idari, meslekler ve iş bölümü, sosyal yaşam, mimari ve nüfus; ve yedisi tümevarım yoluyla elde edilen temalardır: coğrafi özellikler.

Çalışmanın yöntemi, yorumlayıcı bir çerçeve içinde karşılaştırmalı bir yaklaşım kullanılarak yürütülen nitel bir araştırma yöntemi olan içerik analizidir. İçerik analizi, sosyal olayların ve durumların doğasını belirlemek ve analiz etmek için uygun bir yöntemdir. İçerik analizinde, hedef olarak belirlenen metinler ve belgeler analiz edilir, temalar/kategoriler oluşturulur, sınıflandırma yapılır ve analizden sonra elde edilecek anlamla ilgili kanıtlar sunulur (Metin ve Ünal, 2022, s. 276). Bu çalışmada, içerik analizinin temelini oluşturan kavram kentsel mekandır ve bu kavrama ilişkin tüm bilgiler elde edilmiştir.

Kent Kuramları, Kentsel Mekân, İbn-i Haldun, Orta Çağ Kentleri, Mukaddime I ve II

ملخص منظم:

تهدف هذه الدراسة إلى شرح مفهوم الفضاء الحضري استنادًا إلى «المقدمة الأولى» و«المقدمة الثانية» لابن خلدون. وفي هذين العملين، يقدم ابن خلدون صورة عامة للفضاء الحضري أثناء مناقشته للفروق بين المناطق الريفية والحضرية، والمجتمعات البدوية والمستقرة، ومراحل التحضر. تشترك أوصاف ابن خلدون للفضاء الحضري في جوانب مشتركة وأخرى متباينة مع الأدبيات الغربية. وعلى الرغم من هذه النتائج، فإن الأدبيات المتعلقة بالفضاء الحضري تتألف إلى حد كبير من مصادر غربية، متجاهلة الدراسات النظرية ذات الأصل الشرقي. ولذلك، تهدف هذه الدراسة إلى تفسير معنى مفهوم الفضاء الحضري، وهو أحد مكونات النظريات الحضرية، من خلال مقارنة بين الشرق والغرب. وقد تم وضع تعريف خاص بالغرب للفضاء الحضري من خلال مراجعة محدودة للأدبيات ركزت على التطورات التاريخية المهمة التي شكلت البنية المكانية للمدينة. واستُخدمت الخصائص التراكمية للفضاء الحضري، المستمدة من أدبيات مختارة من العصور القديمة وحتى يومنا هذا، كمرجع في قراءات «مقدمة» ابن خلدون الأولى (2022أ) و«مقدمة» ابن خلدون الثانية (2022ب). والمفكرون الذين تم اختيارهم لاستنباط مفهوم الفضاء الحضري هم: ج. تشايلد (1950)، إ. دوركهايم (1982)، ف. تونيس (2001)، H. Pirenne (1982)، G. Sjoberg (1955)، M. Weber (2012)، G. Simmel (2017)، H. Lefebvre (2014)، D. Harvey (2013)، وM. Castells (2020).

ويستند هذا البحث إلى الأجزاء الأول والثاني والثالث (حتى الفصل السادس عشر) من «مقدمة» ابن خلدون الأولى (2022أ)، كما تمت قراءة الجزأين الرابع والخامس من «مقدمة» ابن خلدون الثانية (2022ب) باستخدام المنهج الاستنباطي؛ حيث تم تتبع خصائص الفضاء الحضري التي تم تحديدها في القسم السابق من المقالة. وأثناء هذه القراءات، تم تدوين ملاحظات لتقييم الخصائص الفريدة التي حددها ابن خلدون للمساحة الحضرية، والتي تُعرّف المساحة الحضرية، وذلك من خلال الاستقراء. ونتيجة لتحليل محتوى الأقسام المحددة من عمل ابن خلدون، التي تغطي ما مجموعه 550 صفحة، تم تصنيف الخصائص التي ينبغي أن يتحلى بها الفضاء الحضري، وفقًا لابن خلدون، إلى سبعة محاور. وهي ستة محاور تم التوصل إليها من خلال الاستدلال الاستنباطي: الاقتصاد، والإدارة، والمهن وتقسيم العمل، والحياة الاجتماعية، والعمارة، والسكان؛ وسبع فئات تم التوصل إليها من خلال الاستدلال الاستقرائي: الخصائص الجغرافية.

في نطاق هذا البحث، تم شرح مفهوم الفضاء الحضري استنادًا إلى النظريات الحضرية. بالإضافة إلى ذلك، تم توضيح مفاهيم «المجتمعات البدوية المستقرة» و«العصبية» من خلال مراجعة الأدبيات الخاصة بـ«المقدمة الأولى» و«المقدمة الثانية». كما ساهمت مراجعة الأدبيات الخاصة بـ«المقدمة الأولى» و«المقدمة الثانية» في توضيح مفاهيم «المجتمعات البدوية المستقرة» و«العصبية». يستند هذا التحليل إلى مراجعة أدبيات مؤلفي «المقدمة الأولى» و«المقدمة الثانية». ويُعد القسم التالي تحليلاً للمؤلفين، وبالتالي، قسماً يحدد خصائص الفضاء الحضري. وهذه الخصائص هي:

1. الخصائص الاقتصادية

2. الخصائص الإدارية

3. المهن وتقسيم العمل

4. الخصائص الجغرافية

5. الحياة الاجتماعية

6. السكان

7. العمارة والإسكان

وهناك سبع خصائص من هذا القبيل. لم يُعرّف ابن خلدون الفضاء الحضري صراحةً في مؤلفاته؛ بل حدد بدلاً من ذلك الخصائص الاجتماعية والجغرافية الطبيعية للمدينة. وفي هذه الدراسة، وبناءً على هذه الأوصاف، تم تحديد خصائص الفضاء الحضري باستخدام المنهج الاستنباطي ومقارنتها بالأدبيات الغربية التي تُعرّف مفهوم الفضاء الحضري صراحةً.

وتتمثل منهجية الدراسة في تحليل المحتوى، وهي طريقة بحث نوعية تُجرى باستخدام نهج مقارن ضمن إطار تفسيري. ويُعد تحليل المحتوى طريقة مناسبة لتحديد وتحليل طبيعة الأحداث والمواقف الاجتماعية. في تحليل المحتوى، يتم تحليل النصوص والوثائق المحددة كأهداف، وإنشاء الموضوعات/الفئات، وإجراء التصنيف، وعرض الأدلة المتعلقة بالمعنى المستخلص بعد التحليل (ميتين وأونال، 2022، ص. 276). وفي هذه الدراسة، يمثل «الفضاء الحضري» المفهوم الذي يشكل أساس تحليل المحتوى، وقد تم الحصول على مجمل المعلومات المتعلقة بهذا المفهوم من خلال مراجعة الأدبيات التي ركزت على مراجع مختارة. وبعد ذلك، تم فحص الأقسام من مؤلفات ابن خلدون «المقدمة» الجزء الأول (2022أ) والجزء الثاني (2022ب) التي تغطي الموضوعات المذكورة أعلاه، وهي البدوية، والحضرية، وإدارة الدولة، والمدن، والبلدات، وذلك لتحديد خصائص الفضاء الحضري بدقة. ولا يستخدم ابن خلدون مفهوم الفضاء الحضري صراحةً في المؤلفات المذكورة أعلاه. ويوجه هذا النهج البحث نحو أرضية تفسيرية، تتطلب إجراء استنتاجات باستخدام المنهج الاستقرائي. ولذلك، أثناء دراسة أعمال ابن خلدون المذكورة أعلاه، والتي تم تحديدها باعتبارها النص المستهدف، تم استخدام تعريفات الفضاء الحضري التي تم التوصل إليها في الجزء الأول من هذه الدراسة كمعلومات مرجعية.

وأبرز استنتاج للدراسة هو أن الأدبيات الغربية وصياغة ابن خلدون للفضاء الحضري تتطابقان في ست فئات من أصل سبع. في حين تناول ابن خلدون العوامل الجغرافية والطوبوغرافية في الفضاء الحضري، التي أغفلتها الأدبيات الغربية. ويتعارض ذلك مع الرؤية السائدة في الأدبيات الغربية للمدينة باعتبارها مكانًا للحرية والصراع الفكري والصراع الطبقي. ووفقًا لابن خلدون، فإن المجتمع الحضري يتطور ليس لزيادة حرياته بل لزيادة ازدهاره. ويجادل بأن المدينة هي مجتمع يهيمن عليه حاكم، ويتألف من الملتزمين بالقواعد ومن فقدوا شجاعتهم. يجب أن توفق النظريات الحضرية بين الشكل المكاني للمدينة وعملياتها الاجتماعية. بعبارة أخرى، يجب أن تكون علم الاجتماع الحضري، والوعي المكاني، والخصائص الجغرافية متوافقة في تعريف المدينة (هارفي، 2013، ص. 28). يُظهر التحليل المكاني لابن خلدون أنه طور نظرية حضرية من خلال تأطير تطور المجتمعات البدوية إلى مجتمعات حديثة باعتباره متوقفًا على الظروف الجغرافية والتغير الاجتماعي. وقد ذكر إيروين (2021، ص 87)، الذي أجرى أبحاثًا عن ابن خلدون، أنه عاش تجربة الحياة الحضرية والبدوية على حد سواء، وأجرى ملاحظات مستفيضة، وأصبح خبيرًا في المفاوضات مع القبائل البربرية والعربية التي تعيش في مستوطنات وهضاب في وسط الصحراء. كما ذكر أن ابن خلدون «تعلم الكثير من تجارب الحياة في ضواحي المدينة». وعلى الرغم من أوجه التشابه العديدة مع الأدبيات الغربية، لم تُشر إلى ابن خلدون، الذي ينتمي إلى الجغرافيا الإسلامية (إيروين، 2021؛ ميريتش، 2015، ص. 276). ويُعزى ذلك إلى حقيقة أن اهتمام المفكرين الغربيين، الذين هيمنوا على أدبيات علم المدن، بالشرق — والذي كان قد تلاشى بعد الحروب الصليبية — استؤنف في القرن التاسع عشر بسبب الاستعمار.

الكلمات المفتاحية: النظريات الحضرية، ابن خلدون، الفضاء الحضري، مدن العصور الوسطى، «المقدمة الأولى»، و«المقدمة الثانية».

Résumé structuré :

Cette étude vise à expliquer le concept d’espace urbain à partir des ouvrages d’Ibn Khaldoun intitulés « Muqaddimah I » et « Muqaddimah II ». Dans ces ouvrages, Ibn Khaldoun dresse un portrait de l’espace urbain tout en abordant les distinctions entre les zones rurales et urbaines, les sociétés nomades et sédentaires, ainsi que les étapes de l’urbanisation. Les descriptions de l’espace urbain par Ibn Khaldoun présentent à la fois des points communs et des divergences avec la littérature occidentale. Malgré ces constatations, la littérature sur l’espace urbain se compose en grande partie de sources occidentales, négligeant les études théoriques d’origine orientale. Par conséquent, cette étude vise à interpréter la signification du concept d’espace urbain, composante des théories urbaines, à travers une comparaison entre l’Orient et l’Occident. Une définition de l’espace urbain propre à l’Occident a été élaborée à partir d’une revue de la littérature restreinte, axée sur les évolutions historiques majeures qui ont façonné la structure spatiale de la ville. Les caractéristiques cumulatives de l’espace urbain, tirées d’une sélection d’ouvrages allant de l’Antiquité à nos jours, ont servi de références pour l’analyse de la *Muqaddimah I* (2022a) et de la *Muqaddimah II* (2022b) d’Ibn Khaldoun. Les théoriciens retenus pour élaborer le concept d’espace urbain sont : G. Childe (1950), E. Durkheim (1982), F. Tönnies (2001), H. Pirenne (1982), G. Sjoberg (1955), M. Weber (2012), G. Simmel (2017), H. Lefebvre (2014), D. Harvey (2013) et M. Castells (2020).

La recherche s’appuie sur les première, deuxième et troisième parties (jusqu’au seizième chapitre) de la Muqaddimah I d’Ibn Khaldoun (2022a), ainsi que sur les quatrième et cinquième parties de la Muqaddimah II (2022b), qui ont été lues selon une méthode déductive ; les caractéristiques de l’espace urbain identifiées dans la section précédente de l’article y ont été retracées. Au cours de ces lectures, des notes ont été prises afin d’évaluer, par induction, les caractéristiques propres à l’espace urbain définies par Ibn Khaldoun. À l’issue de l’analyse de contenu des sections spécifiées de l’œuvre d’Ibn Khaldoun, couvrant au total 550 pages, les caractéristiques que l’espace urbain devrait posséder, selon Ibn Khaldoun, ont été classées en sept thèmes. Il s’agit de six thèmes obtenus par raisonnement déductif : l’économie, l’administration, les professions et la division du travail, la vie sociale, l’architecture et la population ; et de sept catégories obtenues par raisonnement inductif : les caractéristiques géographiques.

Dans le cadre de cette recherche, le concept d’espace urbain a été expliqué à partir des théories urbaines. De plus, les concepts de « sociétés sédentaires issues des Bédouins » et d’« asabiyyah » ont été clarifiés grâce à une analyse documentaire de la *Muqaddimah I* et de la *Muqaddimah II*. Par ailleurs, cette analyse documentaire a permis de clarifier les concepts de « sociétés sédentaires issues des Bédouins » et d’« asabiyyah ». Cette analyse repose sur une revue de la littérature des ouvrages *Muqaddimah I* et *Muqaddimah II*. La section suivante est une analyse de ces ouvrages et, par conséquent, une section décrivant les caractéristiques de l’espace urbain. Ces caractéristiques sont les suivantes :

1. Caractéristiques économiques

2. Caractéristiques administratives

3. Professions et division du travail

4. Caractéristiques géographiques

5. Vie sociale

6. Population

7. Architecture et logement

Il y en a sept au total. Ibn Khaldoun n’a pas défini explicitement l’espace urbain dans ses ouvrages ; il a plutôt identifié les caractéristiques sociales et physico-géographiques d’une ville. Dans cette étude, sur la base de ces descriptions, les caractéristiques de l’espace urbain ont été déterminées à l’aide d’une méthode déductive et comparées à la littérature occidentale qui définit explicitement le concept d’espace urbain.

La méthode utilisée est l’analyse de contenu, une méthode de recherche qualitative menée selon une approche comparative dans un cadre interprétatif. L’analyse de contenu est une méthode appropriée pour déterminer et analyser la nature des événements et des situations sociales. Dans le cadre de l’analyse de contenu, les textes et documents identifiés comme cibles sont analysés, des thèmes ou catégories sont créés, une classification est effectuée, et les éléments probants liés à la signification obtenue à l’issue de l’analyse sont présentés (Metin et Ünal, 2022, p. 276). Dans cette étude, le concept qui constitue la base de l’analyse de contenu est l’espace urbain, et l’ensemble des informations relatives à ce concept a été obtenu grâce à une revue de la littérature axée sur des ouvrages sélectionnés. Par la suite, les sections des ouvrages d’Ibn Khaldoun, *Muqaddimah* I (2022a) et II (2022b), traitant des thèmes susmentionnés – le bédouinat, l’urbanisme, l’administration de l’État, les villes et les bourgs – ont été examinées afin de préciser les caractéristiques de l’espace urbain. Ibn Khaldoun n’utilise pas explicitement le concept d’espace urbain dans les ouvrages susmentionnés. Cette approche oriente la recherche vers un terrain interprétatif, nécessitant de tirer des déductions à l’aide de la méthode inductive. Par conséquent, lors de l’examen des ouvrages susmentionnés d’Ibn Khaldoun, qui ont été désignés comme textes cibles, les définitions de l’espace urbain établies dans la première partie de cette étude ont servi de référence.

La conclusion la plus évidente de cette étude est que la littérature occidentale et la formulation de l’espace urbain par Ibn Khaldoun coïncident dans six des sept catégories. Si Ibn Khaldoun a abordé les facteurs géographiques et topographiques de l’espace urbain, ceux-ci ont été négligés par la littérature occidentale. Cela contredit la vision dominante de la littérature occidentale selon laquelle la ville est un lieu de liberté, de lutte intellectuelle et de conflit de classes. Selon Ibn Khaldoun, la société urbaine évolue non pas pour accroître ses libertés, mais pour accroître sa prospérité. Il soutient que la ville est une société dominée par un dirigeant, composée de conformistes et de ceux qui ont perdu leur courage. Les théories urbaines doivent concilier la forme spatiale de la ville avec ses processus sociaux. En d’autres termes, la sociologie urbaine, la conscience spatiale et les caractéristiques géographiques doivent être compatibles dans la définition de la ville (Harvey, 2013, p. 28). L’analyse spatiale d’Ibn Khaldoun montre qu’il a développé une théorie urbaine en situant l’évolution des communautés bédouines vers des sociétés modernes comme dépendante des conditions géographiques et des changements sociaux. Irwin (2021, p. 87), qui a mené des recherches sur Ibn Khaldoun, a indiqué que celui-ci avait connu à la fois la vie urbaine et la vie nomade, qu’il avait mené des observations approfondies et qu’il était devenu un expert dans les négociations avec les tribus berbères et arabes vivant dans des campements et sur les plateaux au cœur du désert. Il a également souligné qu’Ibn Khaldoun « a beaucoup appris des expériences de la vie dans l’arrière-pays de la ville ». Malgré ses nombreuses similitudes avec la littérature occidentale, aucune référence n’est faite à Ibn Khaldoun, issu de la géographie islamique (Irwin, 2021 ; Meriç, 2015, p. 276). Cela s’explique par le fait que l’intérêt des penseurs occidentaux, qui dominaient la littérature sur les sciences urbaines, pour l’Orient – intérêt qui s’était estompé après les croisades – a repris au XIXe siècle en raison du colonialisme.

 

Mots-clés : théories urbaines, Ibn Khaldoun, espace urbain, villes du Moyen Âge, Muqaddimah I et Muqaddimah II.

Resumen estructurado:

El presente estudio tiene como objetivo explicar el concepto de espacio urbano basándose en la «Muqaddimah I» y la «Muqaddimah II» de Ibn Jaldún. En estas obras, Ibn Jaldún presenta un perfil del espacio urbano al tiempo que analiza las diferencias entre las zonas rurales y urbanas, las sociedades nómadas y sedentarias, y las etapas de la urbanización. Las descripciones del espacio urbano que ofrece Ibn Jaldún comparten aspectos tanto comunes como divergentes con la literatura occidental. A pesar de estas conclusiones, la bibliografía sobre el espacio urbano se compone en gran medida de fuentes occidentales, pasando por alto los estudios teóricos de origen oriental. Por lo tanto, este estudio pretende interpretar el significado del concepto de espacio urbano, un componente de las teorías urbanas, mediante una comparación entre Oriente y Occidente. Se ha elaborado una definición del espacio urbano específica de Occidente mediante una revisión bibliográfica limitada, centrada en los acontecimientos históricos significativos que configuraron la estructura espacial de la ciudad. Las características acumulativas del espacio urbano, derivadas de la bibliografía seleccionada desde la Antigüedad hasta la actualidad, se han utilizado como referencias en la lectura de la *Muqaddimah I* (2022a) y la *Muqaddimah II* (2022b) de Ibn Jaldún. Los teóricos seleccionados para derivar el concepto de espacio urbano son: G. Childe (1950), E. Durkheim (1982), F. Tönnies (2001), H. Pirenne (1982), G. Sjoberg (1955), M. Weber (2012), G. Simmel (2017), H. Lefebvre (2014), D. Harvey (2013) y M. Castells (2020).

La investigación se basa en la primera, segunda y tercera partes (hasta el capítulo XVI) de la Muqaddimah I de Ibn Jaldún (2022a), y en la cuarta y quinta partes de la Muqaddimah II (2022b), que se leyeron utilizando un método deductivo; se rastrearon las características del espacio urbano identificadas en la sección anterior del artículo. Durante estas lecturas, se tomaron notas para evaluar, mediante inducción, las características únicas del espacio urbano según Ibn Jaldún, que definen dicho espacio. Como resultado del análisis de contenido de las secciones especificadas de la obra de Ibn Jaldún, que abarcan un total de 550 páginas, las características que, según Ibn Jaldún, debe poseer el espacio urbano se han clasificado en siete temas. Se trata de seis temas obtenidos mediante razonamiento deductivo: economía, administración, profesiones y división del trabajo, vida social, arquitectura y población; y siete categorías obtenidas mediante razonamiento inductivo: características geográficas.

En el marco de esta investigación, se ha explicado el concepto de espacio urbano basándose en las teorías urbanas. Además, se han aclarado los conceptos de «sociedades beduinas sedentarias» y «asabiyyah» mediante una revisión bibliográfica de la Muqaddimah I y la Muqaddimah II. Asimismo, dicha revisión bibliográfica ha permitido aclarar los conceptos de «sociedades beduinas sedentarias» y «asabiyyah». Este análisis se basa en una revisión bibliográfica de las obras Muqaddimah I y Muqaddimah II. La siguiente sección constituye un análisis de estas obras y, por consiguiente, una sección en la que se esbozan las características del espacio urbano. Dichas características son:

1. Características económicas

2. Características administrativas

3. Profesiones y división del trabajo

4. Características geográficas

5. Vida social

6. Población

7. Arquitectura y vivienda

Son siete en total. Ibn Jaldún no definió explícitamente el espacio urbano en sus obras; en su lugar, identificó las características sociales y físico-geográficas de una ciudad. En este estudio, basándose en estas descripciones, se determinaron las características del espacio urbano mediante un método deductivo y se compararon con la literatura occidental que define explícitamente el concepto de espacio urbano.

El método del estudio es el análisis de contenido, que es un método de investigación cualitativo llevado a cabo mediante un enfoque comparativo dentro de un marco interpretativo. El análisis de contenido es un método adecuado para determinar y analizar la naturaleza de los acontecimientos y situaciones sociales. En el análisis de contenido, se analizan los textos y documentos identificados como objeto de estudio, se crean temas o categorías, se lleva a cabo una clasificación y se presentan las pruebas relacionadas con el significado obtenido tras el análisis (Metin y Ünal, 2022, p. 276). En este estudio, el concepto que constituye la base del análisis de contenido es el espacio urbano, y la totalidad de la información relativa a este concepto se obtuvo mediante una revisión bibliográfica centrada en la literatura seleccionada. Posteriormente, se examinaron las secciones de las obras de Ibn Jaldún *Muqaddimah* I (2022a) y II (2022b) que abarcan los temas antes mencionados —el beduinismo, el urbanismo, la administración estatal, las ciudades y los pueblos— con el fin de precisar las características del espacio urbano. Ibn Jaldún no utiliza explícitamente el concepto de espacio urbano en las obras mencionadas. Este enfoque orienta la investigación hacia un terreno interpretativo, lo que requiere realizar deducciones mediante el método inductivo. Por lo tanto, al examinar las obras mencionadas de Ibn Jaldún, que se determinaron como texto de referencia, se utilizaron como información de referencia las definiciones de espacio urbano a las que se llegó en la primera parte de este estudio.

La conclusión más clara del estudio es que la literatura occidental y la formulación del espacio urbano de Ibn Jaldún coinciden en seis de las siete categorías. Si bien Ibn Jaldún abordó los factores geográficos y topográficos del espacio urbano, estos fueron pasados por alto en la literatura occidental. Esto contradice la visión predominante en la literatura occidental de la ciudad como un lugar de libertad, lucha intelectual y conflicto de clases. Según Ibn Jaldún, la sociedad urbana evoluciona no para aumentar sus libertades, sino para aumentar su prosperidad. Sostiene que la ciudad es una sociedad dominada por un gobernante, compuesta por conformistas y por quienes han perdido su valor. Las teorías urbanas deben conciliar la forma espacial de la ciudad con sus procesos sociales. En otras palabras, la sociología urbana, la conciencia espacial y las características geográficas deben ser compatibles en la definición de la ciudad (Harvey, 2013, p. 28). El análisis espacial de Ibn Jaldún muestra que desarrolló una teoría urbana al enmarcar la evolución de las comunidades beduinas hacia sociedades modernas como algo dependiente de las condiciones geográficas y del cambio social. Irwin (2021, p. 87), que investigó sobre Ibn Jaldún, afirmó que este experimentó tanto la vida urbana como la nómada, realizó observaciones exhaustivas y se convirtió en un experto en negociaciones con tribus bereberes y árabes que vivían en asentamientos y mesetas en medio del desierto. También señaló que Ibn Jaldún «aprendió mucho de las experiencias de la vida en las afueras de la ciudad». A pesar de sus numerosas similitudes con la literatura occidental, no se hace referencia alguna a Ibn Jaldún, que procedía de la geografía islámica (Irwin, 2021; Meriç, 2015, p. 276). Esto se atribuye al hecho de que el interés de los pensadores occidentales —que dominaban la literatura sobre ciencias urbanas— por Oriente, que se había desvanecido tras las Cruzadas, se reavivó en el siglo XIX debido al colonialismo.

 

Palabras clave: teorías urbanas, Ibn Jaldún, espacio urbano, ciudades de la Edad Media, Muqaddimah I y Muqaddimah II.

结构化摘要:

本研究旨在基于伊本·赫勒敦的《导论》第一卷和第二卷,阐释城市空间的概念。在这些著作中,伊本·赫勒敦在探讨城乡地区、游牧社会与定居社会之间的区别以及城市化阶段的过程中,勾勒出了城市空间的轮廓。伊本·赫勒敦对城市空间的描述与西方文献既有共同之处,也存在差异。尽管有这些发现,关于城市空间的文献大多源自西方,却忽视了源自东方的理论研究。因此,本研究旨在通过东西方比较,阐释作为城市理论组成部分的城市空概念的含义。通过聚焦于塑造城市空间结构的重要历史发展进程,并结合有限的文献综述,构建了具有西方特色的城市空间定义。本文选取了从古代到现代的文献,提炼出城市空间的累积特征,并将其作为解读伊本·赫勒敦《导言》第一卷(2022a)和《导言》第二卷(2022b)的参考依据。为推导城市空概念而选取的理论家包括:G. 尔德(1950)、E. 尔干(1982)、F. 滕尼斯(2001)、 H. 伦(1982)、G. 贝里(1955)、M. 韦伯(2012)、G. 西美尔(2017)、H. 勒菲弗尔(2014)、D. 维(2013)以及M. 卡斯特尔斯(2020)。

本研究基于伊本·赫勒敦《导论》第一卷(2022a)的第一、第二和第三部分(至第十六章),并采用演绎法研读了《导论》第二卷(2022b)的第四和第五部分;追溯了本文前一节中确定的城市空间特征。在阅读过程中,作者通过归纳法对伊本·赫勒敦关于城市空间的独特特征进行了记录,这些特征界定了城市空间的本质。通过对伊本·赫勒敦著作中指定章节(共计550页)的内容分析,根据伊本·赫勒敦的观点,将城市空间应具备的特征归纳为七个主题。其中包括通过演绎推理得出的六个主题:经济、行政、职业与劳动分工、社会生活、建筑及人口;以及通过归纳推理得出的第七个类别:地理特征。

在本研究的范围内,基于城市理论对城市空这一概念进行了阐释。此外,通过对《导言》第一卷和第二卷的文献综述,澄清了游牧-定居社会萨比耶asabiyyah)的概念。本分析基于对《导论》第一卷和第二卷的文献综述。下一部分是作品分析,进而概述了城市空间的特征。这些特征包括:

1. 经济特征

2. 行政特征

3. 职业与劳动分工

4. 地理特征

5. 社会生活

6. 人口

7. 建筑与住房

计七项。伊本·赫勒敦在其著作中并未城市空进行明确定义,而是指出了城市的社会特征和自然地理特征。本研究基于这些描述,采用演绎法确定了城市空间的特征,并将其与明确界定城市空概念的西方文献进行了比较。

本研究采用内容分析法,这是一种在解释性框架内通过比较方法进行的定性研究方法。内容分析法是确定和分析社会事件及情境本质的合适方法。在内容分析中,对确定的文本和文献进行分析,构建主题/类别,进行分类,并呈现分析后获得的与意义相关的证据(Metin Ünal2022,第 276 页)。本研究中,作为内容分析基础的概念是城市空,通过聚焦于选定文献的文献综述,获取了关于该概念的全部信息。随后,对伊本·赫勒敦著作《导言》第一卷(2022a)和第二卷(2022b)中涉及游牧主义、城市主义、国家行政、大城市和小城镇等前述主题的章节进行了考察,以厘清城市空间的特征。伊本·赫勒敦在上述著作中并未明确使用城市空这一概念。这种研究方法将研究导向了诠释层面,需要运用归纳法进行推导。因此,在考察被确定为目标文本的伊本·赫勒敦上述著作时,本研究第一部分得出的城市空间定义被用作参考信息。

本研究最明确的结论是,西方文献与伊本·赫勒敦对城市空间的界定在七个类别中的六个类别上是一致的。伊本·赫勒敦探讨了城市空间中的地理和地形因素,而这些因素在西方文献中却被忽视了。这与西方文献中将城市视为自由、思想斗争和阶级冲突之地的主流观点相矛盾。据伊本·赫勒敦所言,城市社会的发展并非为了增加自由,而是为了增进繁荣。他认为,城市是一个由统治者主导的社会,由顺从者和丧失勇气者组成。城市理论必须将城市的空间形态与其社会进程相协调。换言之,在城市定义中,城市社会学、空间意识和地理特征必须相互兼容(哈维,2013,第28页)。伊本·赫勒敦的空间分析表明,他通过将贝都因社区向现代社会的演变框架化为受地理条件和社会变迁的制约,从而发展出了一套城市理论。研究伊本·赫勒敦的欧文(Irwin2021,第87页)指出,伊本·赫勒敦既经历过城市生活,也体验过游牧生活,进行了广泛的观察,并成为与居住在沙漠中部定居点和高原上的柏柏尔人和阿拉伯部落进行谈判的专家。他还指出,伊本·赫勒敦从城市后院的生活经历中获益良多。尽管其理论与西方文献存在诸多相似之处,但作为伊斯兰地理学家的伊本·赫勒敦却未被提及(Irwin, 2021Meriç, 2015, 276页)。这归因于以下事实:主导城市科学文献的西方思想家对东方的兴趣,在十字军东征后一度消退,却因殖民主义而在19纪重新燃起。

 

关键词:城市理论、伊本·赫勒敦、城市空间、中世纪城市、《导论》第一卷和《导论》第二卷.

Структурированное резюме:

Цель данного исследования — раскрыть концепцию городского пространства на основе первых двух книг «Мукаддимы» Ибн Халдуна. В этих трудах Ибн Халдун дает характеристику городского пространства, рассматривая различия между сельскими и городскими районами, кочевыми и оседлыми обществами, а также этапы урбанизации. Описания городского пространства Ибн Халдуна имеют как общие черты, так и отличия от западной литературы. Несмотря на эти выводы, литература по городскому пространству в основном состоит из западных источников, при этом игнорируя теоретические исследования восточного происхождения. Поэтому цель данного исследования — интерпретировать значение концепции городского пространства, являющейся составной частью теорий урбанистики, посредством сравнения Востока и Запада. Определение городского пространства, характерное для Запада, было сформулировано на основе ограниченного обзора литературы с акцентом на значимые исторические события, определившие пространственную структуру города. Совокупные характеристики городского пространства, выведенные из отобранной литературы от древности до наших дней, были использованы в качестве ориентиров при анализе работ Ибн Халдуна «Мукаддима I» (2022a) и «Мукаддима II» (2022b). Теоретики, выбранные для выведения концепции городского пространства: Г. Чайлд (1950), Э. Дюркгейм (1982), Ф. Тённис (2001), Г. Пиренн (1982), Г. Шёберг (1955), М. Вебер (2012), Г. Зиммель (2017), Г. Лефевр (2014), Д. Харви (2013) и М. Кастельс (2020).

Исследование основано на первой, второй и третьей частях (до шестнадцатой главы) «Мукаддимы I» Ибн Халдуна (2022a), а также на четвёртой и пятой частях «Мукаддимы II» (2022b), которые были проанализированы с использованием дедуктивного метода; при этом были прослежены характеристики городского пространства, выявленные в предыдущем разделе статьи. В ходе этих чтений велись записи с целью индукционного анализа уникальных характеристик городского пространства, определённых Ибн Халдуном. В результате контент-анализа указанных разделов труда Ибн Халдуна, охватывающих в общей сложности 550 страниц, характеристики, которыми, по мнению Ибн Халдуна, должно обладать городское пространство, были сгруппированы по семи темам. Речь идет о шести темах, полученных путем дедуктивного умозаключения: экономика, административное устройство, профессии и разделение труда, общественная жизнь, архитектура и население; а также о семи категориях, полученных путем индуктивного умозаключения: географические характеристики.

В рамках данного исследования понятие городского пространства было разъяснено на основе теорий урбанистики. Кроме того, посредством обзора литературы по «Мукаддиме I» и «Мукаддиме II» были разъяснены понятия «оседлых бедуинских обществ» и «асабийя». Данный анализ основан на обзоре литературы по трудам «Мукаддима I» и «Мукаддима II». Следующий раздел представляет собой анализ этих трудов и, соответственно, раздел, в котором излагаются характеристики городского пространства. К этим характеристикам относятся:

1. Экономические характеристики

2. Административные характеристики

3. Профессии и разделение труда

4. Географические характеристики

5. Социальная жизнь

6. Население

7. Архитектура и жилищное строительство

Их всего семь. Ибн Халдун в своих трудах не давал прямого определения городского пространства; вместо этого он выделял социальные и физико-географические характеристики города. В данном исследовании, основываясь на этих описаниях, характеристики городского пространства были определены с помощью дедуктивного метода и сопоставлены с западной литературой, в которой дается прямое определение понятия «городское пространство».

В качестве метода исследования использовался контент-анализ — качественный метод исследования, проводимый с использованием сравнительного подхода в рамках интерпретативной парадигмы. Контент-анализ является подходящим методом для определения и анализа природы социальных событий и ситуаций. В рамках контент-анализа проводится анализ текстов и документов, выбранных в качестве объектов исследования, формируются темы/категории, осуществляется классификация и представляются доказательства, связанные со смыслом, полученным по итогам анализа (Metin и Ünal, 2022, с. 276). В данном исследовании концепцией, лежащей в основе контент-анализа, является городское пространство, а совокупность информации, касающейся этой концепции, была получена посредством обзора литературы с акцентом на выбранные источники. Затем были изучены разделы трудов Ибн Халдуна «Мукаддима» I (2022a) и II (2022b), посвящённые вышеупомянутым темам — бедуинизму, урбанизму, государственному управлению, городам и поселениям, — с целью уточнения характеристик городского пространства. Ибн Халдун явно не использует понятие «городское пространство» в указанных трудах. Такой подход направляет исследование в интерпретативную плоскость, требуя выводов, сделанных с помощью индуктивного метода. Поэтому при изучении вышеупомянутых трудов Ибн Халдуна, определенных в качестве исходного текста, в качестве справочной информации использовались определения городского пространства, сформулированные в первой части данного исследования.

Наиболее очевидный вывод исследования заключается в том, что западная литература и формулировка понятия «городское пространство» у Ибн Халдуна совпадают по шести из семи категорий. В то время как Ибн Халдун рассматривал географические и топографические факторы городского пространства, которые игнорировались в западной литературе. Это противоречит преобладающему в западной литературе представлению о городе как месте свободы, интеллектуальной борьбы и классового конфликта. По мнению Ибн Халдуна, городское общество развивается не для того, чтобы расширить свои свободы, а для того, чтобы увеличить свое процветание. Он утверждает, что город — это общество, в котором доминирует правитель и которое состоит из конформистов и тех, кто утратил мужество. Теории города должны согласовывать пространственную форму города с его социальными процессами. Иными словами, городская социология, пространственное сознание и географические характеристики должны быть совместимы в определении города (Harvey, 2013, с. 28). Пространственный анализ Ибн Халдуна показывает, что он разработал теорию города, рассматривая эволюцию бедуинских общин в современные общества как зависящую от географических условий и социальных изменений. Ирвин (2021, с. 87), исследовавший творчество Ибн Халдуна, отметил, что тот испытал на себе как городскую, так и кочевую жизнь, проводил обширные наблюдения и стал экспертом в переговорах с берберскими и арабскими племенами, проживавшими в поселениях и на плато посреди пустыни. Он также отметил, что Ибн Халдун «многому научился из опыта жизни в пригородах». Несмотря на многочисленные сходства с западной литературой, на Ибн Халдуна, представлявшего исламскую географию, не делается никаких ссылок (Ирвин, 2021; Мерич, 2015, с. 276). Это объясняется тем, что интерес западных мыслителей, доминировавших в литературе по урбанистике, к Востоку, который ослаб после крестовых походов, возобновился в 1800-х годах в связи с колониализмом.

 

Ключевые слова: урбанистические теории, Ибн Халдун, городское пространство, города Средневековья, «Мукаддима I» и «Мукаддима II».

संरचित सारांश:

इस अध्ययन का उद्देश्य इब्न खालदून की मुक़द्दिमा I और मुक़द्दिमा II के आधार पर शहरी स्थान की अवधारणा को समझाना है। इन कृतियों में, इब्न खालदून ग्रामीण और शहरी क्षेत्रों, खानाबदोश और स्थिर समाजों, और शहरीकरण के चरणों के बीच के अंतरों पर चर्चा करते हुए शहरी स्थान की एक रूपरेखा प्रस्तुत करते हैं।

शहरी स्थान के बारे में इब्न खालदून के वर्णन में पश्चिमी साहित्य के साथ सामान्य और भिन्न दोनों पहलू हैं। इन निष्कर्षों के बावजूद, शहरी स्थान पर साहित्य में मुख्य रूप से पश्चिमी स्रोत शामिल हैं, जो पूर्वी मूल के सैद्धांतिक अध्ययनों को अनदेखा करते हैं। इसलिए, इस अध्ययन का उद्देश्य पूर्व और पश्चिम की तुलना के माध्यम से शहरी सिद्धांतों के एक घटक, शहरी स्थान की अवधारणा के अर्थ की व्याख्या करना है। शहरी स्थान की एक पश्चिमी-विशिष्ट परिभाषा, शहर की स्थानिक संरचना को आकार देने वाले महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विकासों पर ध्यान केंद्रित करने वाले एक सीमित साहित्य समीक्षा के माध्यम से तैयार की गई है। प्राचीन काल से लेकर आज तक के चयनित साहित्य से प्राप्त शहरी स्थान की संचयी विशेषताओं का उपयोग इब्न खालदुन की मुक़द्दिमा I (2022a) और मुक़द्दिमा II (2022b) के अध्ययन में संदर्भ के रूप में किया गया है। शहरी स्थान की अवधारणा प्राप्त करने के लिए चयनित विचारक हैं: जी. चाइल्ड (1950), . ड्यूर्खहाइम (1982), एफ. टॉनीज़ (2001), एच. पिरेंने (1982), जी. शोबर्ग (1955), एम. वेबर (2012), जी. सिमेल (2017), एच. लेफेब्रे (2014), डी. हार्वे (2013), और एम. कास्टेल्स (2020)

यह शोध इब्न खालदून की मुक़द्दिमा I (2022a) के पहले, दूसरे और तीसरे भाग (सोलहवें अध्याय तक), और मुक़द्दिमा II (2022b) के चौथे और पांचवें भाग पर आधारित है, जिन्हें एक उपपत्ति (deductive) विधि का उपयोग करके पढ़ा गया था; लेख के पिछले खंड में पहचानी गई शहरी स्थान की विशेषताओं का पता लगाया गया। इन पठनों के दौरान, इब्न खालदून की शहरी स्थान की अनूठी विशेषताओं का मूल्यांकन करने के लिए नोट्स लिए गए, जो अनुमीति के माध्यम से शहरी स्थान को परिभाषित करती हैं। इब्न खालदुन के कार्य के निर्दिष्ट खंडों के सामग्री विश्लेषण के परिणामस्वरूप, जिसमें कुल 550 पृष्ठ शामिल हैं, इब्न खालदुन के अनुसार शहरी स्थान में जो विशेषताएँ होनी चाहिए, उन्हें सात विषयों में वर्गीकृत किया गया है। ये सात विषय हैं जो अवरोही तर्क के माध्यम से प्राप्त हुए हैं: आर्थिक, प्रशासनिक, पेशे और श्रम विभाजन, सामाजिक जीवन, वास्तुकला, और जनसंख्या; और सात श्रेणियाँ जो आगमनात्मक तर्क के माध्यम से प्राप्त हुई हैं: भौगोलिक विशेषताएँ।

इस शोध के दायरे में, शहरी स्थान की अवधारणा को शहरी सिद्धांतों के आधार पर समझाया गया है। इसके अतिरिक्त, मुक़द्दिमा I और मुक़द्दिमा II के साहित्यिक समीक्षा के माध्यम से बेदुइन-आबाद समाजों और असबिय्या की अवधारणाओं को स्पष्ट किया गया है। इसके अलावा, मुक़द्दिमा I और मुक़द्दिमा II के साहित्यिक समीक्षा ने बेदुइन-आबाद और असबिय्या की अवधारणाओं को स्पष्ट किया है।

यह विश्लेषण मुक़द्दिमा I और मुक़द्दिमा II की कृतियों की साहित्य समीक्षा पर आधारित है। निम्नलिखित खंड एक कार्य विश्लेषण है और, परिणामस्वरूप, शहरी स्थान की विशेषताओं की रूपरेखा प्रस्तुत करता है। ये विशेषताएँ हैं:

1. आर्थिक विशेषताएँ

2. प्रशासनिक विशेषताएँ

3. पेशे और श्रम का विभाजन

4. भौगोलिक विशेषताएँ

5. सामाजिक जीवन

6. जनसंख्या

7. वास्तुकला और आवास

इनमें से सात हैं। इब्न खालदून ने अपनी कृतियों में शहरी स्थान को स्पष्ट रूप से परिभाषित नहीं किया; इसके बजाय, उन्होंने एक शहर की सामाजिक और भौतिक-भौगोलिक विशेषताओं की पहचान की। इस अध्ययन में, इन विवरणों के आधार पर, शहरी स्थान की विशेषताओं को एक निगमनात्मक विधि का उपयोग करके निर्धारित किया गया और पश्चिमी साहित्य से तुलना की गई जो स्पष्ट रूप से शहरी स्थान की अवधारणा को परिभाषित करता है।

अध्ययन की विधि सामग्री विश्लेषण है, जो एक गुणात्मक अनुसंधान विधि है जिसे एक व्याख्यात्मक ढांचे के भीतर तुलनात्मक दृष्टिकोण का उपयोग करके किया जाता है। सामग्री विश्लेषण सामाजिक घटनाओं और स्थितियों की प्रकृति को निर्धारित करने और उसका विश्लेषण करने के लिए एक उपयुक्त विधि है। सामग्री विश्लेषण में, लक्षित पाठों और दस्तावेजों का विश्लेषण किया जाता है, विषय/श्रेणियाँ बनाई जाती हैं, वर्गीकरण किया जाता है, और विश्लेषण के बाद प्राप्त अर्थ से संबंधित साक्ष्य प्रस्तुत किए जाते हैं (मेटिन और उनाल, 2022, पृ. 276) इस अध्ययन में, सामग्री विश्लेषण का आधार बनाने वाली अवधारणा शहरी स्थान है, और इस अवधारणा के संबंध में जानकारी की संपूर्णता चयनित साहित्य पर केंद्रित साहित्य समीक्षा के माध्यम से प्राप्त की गई। इसके बाद, इब्न खालदून की रचनाओं मुकद्दिमा I (2022a) और II (2022b) के उन खंडों की जांच की गई, जिनमें उपर्युक्त विषय जैसे बेदुइनीवाद, शहरीकरण, राज्य प्रशासन, शहर और कस्बे शामिल हैं, ताकि शहरी स्थान की विशेषताओं को परिष्कृत किया जा सके। इब्न खालदून उपर्युक्त रचनाओं में स्पष्ट रूप से शहरी स्थान की अवधारणा का उपयोग नहीं करते हैं।

यह दृष्टिकोण अनुसंधान को एक व्याख्यात्मक आधार की ओर निर्देशित करता है, जिसके लिए अनुमनात्मक विधि का उपयोग करके निष्कर्ष निकाले जाने की आवश्यकता होती है। इसलिए, इब्न खालदून की उपरोक्त कृतियों की जांच करते समय, जिन्हें लक्षित पाठ के रूप में निर्धारित किया गया था, इस अध्ययन के पहले भाग में प्राप्त शहरी स्थान की परिभाषाओं का उपयोग संदर्भ जानकारी के रूप में किया गया।

अध्ययन का सबसे स्पष्ट निष्कर्ष यह है कि पश्चिमी साहित्य और इब्न खालदून का शहरी स्थान का प्रतिपादन सात श्रेणियों में से छह में मेल खाता है।

जबकि इब्न खालदून ने शहरी स्थान में भौगोलिक और स्थलाकृतिक कारकों को संबोधित किया, जिन्हें पश्चिमी साहित्य ने अनदेखा कर दिया था। यह शहर को स्वतंत्रता, बौद्धिक संघर्ष और वर्ग संघर्ष के स्थान के रूप में देखने वाले प्रचलित पश्चिमी साहित्य के दृष्टिकोण का खंडन करता है। इब्न खालदून के अनुसार, शहरी समाज अपनी स्वतंत्रता बढ़ाने के लिए नहीं बल्कि अपनी समृद्धि बढ़ाने के लिए विकसित होता है। उनका तर्क है कि शहर एक शासक के अधीन एक समाज है, जो अनुपालकों और उन लोगों से बना है जिन्होंने अपनी हिम्मत खो दी है। शहरी सिद्धांतों को शहर के स्थानिक स्वरूप को उसकी सामाजिक प्रक्रियाओं के साथ सामंजस्य स्थापित करना चाहिए। दूसरे शब्दों में, शहरी समाजशास्त्र, स्थानिक चेतना और भौगोलिक विशेषताएं शहर की परिभाषा में संगत होनी चाहिए (हार्वे, 2013, पृ. 28) इब्न खालदून का स्थानिक विश्लेषण दर्शाता है कि उन्होंने बेदुइन समुदायों के आधुनिक समाजों में विकास को भौगोलिक परिस्थितियों और सामाजिक परिवर्तन पर निर्भर मानकर एक शहरी सिद्धांत विकसित किया। इब्न खालदून पर शोध करने वाले इरविन (2021, पृ. 87) ने कहा कि उन्होंने शहरी और खानाबदोश दोनों जीवन का अनुभव किया, व्यापक अवलोकन किया, और रेगिस्तान के बीच बस्तियों और पठारों पर रहने वाले बर्बर और अरब जनजातियों के साथ बातचीत में एक विशेषज्ञ बन गए। उन्होंने यह भी कहा कि इब्न खालदून ने "शहर के पिछवाड़े में जीवन के अनुभवों से बहुत कुछ सीखा" पश्चिमी साहित्य के साथ कई समानताओं के बावजूद, इस्लामी भूगोल से संबंध रखने वाले इब्न खालदून का कोई उल्लेख नहीं किया गया है (इरविन, 2021; मेरिस, 2015, पृ. 276) इसका कारण यह है कि शहरी विज्ञान साहित्य पर हावी पश्चिमी विचारकों की पूर्व में रुचि, जो धर्मयुद्ध के बाद फीकी पड़ गई थी, 1800 के दशक में उपनिवेशवाद के कारण फिर से शुरू हुई।

 

 कीवर्ड: शहरी सिद्धांत, इब्न खालदून, शहरी स्थान, मध्य युग के शहर, मुक़द्दिमा I, और मुक़द्दिमा II।

Article Statistics

Number of reads 33
Number of downloads 6

Share

Turkish Studies-Comparative Religious Studies
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.